Genel IQ'su aynı olan iki kişiden biri uzun bir metni okuyup düşüncelerini toparlama görevlerinde, diğeri ise kısa sürede çok sayıda bilgiyi karşılaştırma görevlerinde daha güçlü olabilir. Bu farkı görünür kılan şey bilişsel profildir.
Bilişsel profil, genel IQ'nun ayrıntılarını gösterir
Genel IQ, birden fazla bilişsel görevde ortak olan genel düzeyi tek sayıda özetler. Bilişsel profil ise bu düzeyin hangi yeteneklerin birleşiminden oluştuğunu gösterir.
Ele alınan alanlar teste göre değişse de başlıca yetenekler şunlardır:
- Sözcüklerin anlamını ve edinilmiş bilgiyi kullanan sözel kavrama
- İlk kez karşılaşılan bir problemde ilişkileri ve kuralları bulan akıl yürütme
- Şekil, konum ve yerleşimi zihinde kullanan görsel-uzamsal işleme
- Bilgiyi geçici olarak tutup kullanmayı sağlayan çalışma belleği
- Bulma, karşılaştırma ve aktarma işlemlerini hızlı ve doğru biçimde sürdüren işlemleme hızı
Uluslararası WAIS-IV yapısında akıcı akıl yürütme ile görsel-uzamsal işleme ayrı temel indeksler değildir; ikisiyle ilişkili görevler Algısal Akıl Yürütme İndeksinde (PRI) yer alır. Testlerdeki indeksler WAIS indeksleri, bu beş yeteneğin ilişkisi ise CHC kuramı yazısında ayrıntılı olarak açıklanmaktadır.
Bilişsel profilde aynı yaştaki kişilerle karşılaştırılan düzey ile kişinin kendi içindeki göreli yükseklik ve düşüklük birbirinden ayrılır. Örneğin işlemleme hızı aynı yaş grubunun ortalamasının üzerinde olsa bile, sözel kavrama ve akıl yürütme daha da yüksekse kişinin kendi profilinde işlemleme hızı görece düşük alan olabilir.
Başka bir deyişle, kişinin kendi profilindeki en düşük yeteneğin genel nüfusa göre düşük olması gerekmez. Genel IQ aynı olsa da yetenekleri birbirine yakın olan biriyle yüksek ve düşük alanları arasında büyük fark bulunan birinin gücünü daha kolay gösterebildiği görevler değişir.
Yetenek farkları iş, iletişim ve öğrenme süreçlerinde ortaya çıkar
Günlük yaşamda yalnızca meslek adına değil, o işin hangi işlemlerden oluştuğuna bakılır.
Sözel kavraması yüksek, işlemleme hızı görece düşük bir kişi raporun amacını anlayıp ana noktaları ve sonucu hızla belirleyebilir. Buna karşılık sayıları ve alıntıları bulma, bilgileri girme, biçimi düzenleme ve teslimden önce karşılaştırma aşamalarında geçen süre birikebilir. Burada yavaş ilerleyen anlama değil; anlaşılan içeriği tamamlanmış bir ürüne dönüştüren son bölümde yoğunlaşan arama, giriş ve kontrol işlemleridir.
Akıl yürütmesi veya görsel-uzamsal işlemesi yüksek, çalışma belleği görece düşük bir kişi koşulları kâğıt üzerinde yan yana gördüğünde yapıyı ve çözümü bulabilir. Aynı koşullar sözlü olarak verildiğinde ya da hesaplamanın ara sonuçlarını yalnızca zihninde tutması gerektiğinde ise zorlanabilir. Öğrenmede de zorluk kavramın kendisinden çok, zihinden hesap yaparken veya birden fazla koşulu akılda tutarken doğru yanıtın kaybolmasıyla ortaya çıkabilir.
Aynı yönergeyi metinden daha kolay anlayan kişiler olduğu gibi, ilişkiler şemaya dönüştürüldüğünde daha kolay kavrayan kişiler de vardır. Bu göreli fark sözel ve sözel olmayan yetenekler yazısında ele alınmaktadır.
Zorlanılan yeri “anlama, tutma, karar verme ve çıktı” olarak ayırın
BrainTypeIQ, yetenek farklarını günlük yaşama bağlamak için yaşanan güçlüğü anlama, tutma, karar verme ve çıktı aşamalarına ayırır. Aynı “toplantıyı takip edemiyorum” deneyiminde bile aksayan yer tek değildir.
| Aşama | Gerçekte olan | Değiştirilebilecek koşul |
|---|---|---|
| Anlama | Uzmanlık terimleri veya ön bilgiler bilinmediği için konuşmalar birbirine bağlanmaz | Gündemi, terimleri ve belgeleri önceden paylaşmak |
| Tutma | Konuşmanın devamını dinlerken önceki ana nokta veya soru zihinden düşer | Ana noktaları ve açık kalan konuları ortak bir nota yazmak |
| Karar verme | İçerik anlaşılır, ancak onaylamak, itiraz etmek veya soru sormak arasında karar verilemez | Karar ölçütlerini veya seçenekleri önceden göstermek |
| Çıktı | Toplantıdan sonra yazıya dökülebilir, ancak o anda sözcükler toparlanmadan konuşma ilerler | Söylenecek ana noktaları hazırlamak, sohbet mesajı veya toplantı sonrası metinle tamamlamak |
Sorun “toplantılarda zorlanıyorum” düzeyinde kaldığında hangi koşulun değiştirileceği seçilemez. Bilişsel profil, yükün toplanabileceği aşamayı daraltır; ardından gerçek durumda ne olduğuna bakılır. Süre sınırı, bölünme ve eşzamanlı işler eklendiğinde aynı kişide bile yükün yoğunlaştığı aşama değişebilir.
Güçlü yeteneği, zorlanılan sürecin işleyişine dönüştürün
Bilişsel profil, güçlü yetenek zorlanılan aşamayı kolaylaştıran bir düzene dönüştürüldüğünde işe yarar.
Sözel kavrama güçlüyse ancak karşılaştırma ve giriş işlemleri uzun sürüyorsa, sınıflandırma ölçütleri, tamamlanma koşulları ve hazır ifadeler önceden sözcüklerle belirlenip seçeneklere veya şablonlara aktarılabilir. Böylece yüksek sözel kavrama her kayıtta yeniden karar vermek için kullanılmaz; hız gereken yerde yalnızca seçim ve giriş yapmak yeterli olur.
Akıl yürütme veya görsel-uzamsal işleme güçlüyse ancak birden fazla koşulu tutarken zorlanılıyorsa, sıra ve bağımlılıklar bir şemaya yerleştirilebilir; ara sonuçlar ve mevcut aşama kâğıt üzerinde bırakılabilir. Yapıyı bulma gücü kullanılırken düşünmek için gerekli bilgiyi yalnızca zihinde tutma miktarı azalır.
Gerekli beceri doğrudan çalışılır; tutma ve karşılaştırmaya binen yük ise not, kontrol listesi, şablon ve süreçleri bölme yoluyla azaltılır. Bu yaklaşım, düşük alanı genel olarak güçlendirmeye bel bağlamaktan daha doğrudan biçimde gerçek göreve bağlanır.
BrainTypeIQ, 9 görevden genel IQ'yu ve beş alanlı bilişsel profili gösterir. Sonuçları aldıktan sonra BrainTypeIQ raporunu okuma yazısıyla alan farklarını iş ve öğrenme süreçlerine bağlayabilirsiniz.