Sözel kavrama düşük olduğunda sık görülen özellikler
Yük özellikle bilinmeyen terimler, söylenmeden bırakılan ön bilgiler ve soyut açıklamalar aynı anda bulunduğunda artar.
- İlk kez duyulan bir uzmanlık terimini bilinen bir sözcükle veya deneyimle ilişkilendirmek zaman alır
- Birden fazla somut örnek anlaşılabilir, ancak bunların ortak ilkesini kısa bir cümlede toplamak zor olabilir
- Sözcüğün anlamı kabaca bilinse de tanımını veya yakın anlamlı bir sözcükle arasındaki farkı açıklamak güçleşebilir
- Arka plan bilgisi varsayan bir anlatımda, söylenmeyen bölümler tamamlanamadığı için açıklamalar birbirine bağlanmayabilir
- Düşünülen içeriği karşı tarafa anlaşılır bir sıra ve ifadeyle aktarmak zaman alabilir
Tanıdık konularda veya uzun süredir çalışılan bir alanda gerekli sözcükler ve arka plan bilgisi birikmiş olduğundan güçlük belirgin olmayabilir. Yeni bir görevde, yeni bir sektörde ya da ilk kez öğrenilen bir alanda terimlerle ön bilgilerin aynı anda edinilmesi gerektiğinde yük hızla artar.
Şema veya gerçek nesne gösterildiğinde hemen anlamak, düşünme süresi verildiğinde doğru açıklamak ya da somut örneklerden doğru karar vermek mümkün olabilir. Yük, içeriği yalnızca sözcüklerden çıkarıp düzenleme ve yine sözcüklerle yanıtlama aşamasında yoğunlaşır.
Düşük sözel kavrama, düşünme yeteneğinin genel olarak düşük olduğu anlamına gelmez.
WAIS'teki Sözel Kavrama İndeksi neyi gösterir?
Uluslararası WAIS-IV yapısındaki Sözel Kavrama İndeksi (VCI), Benzerlikler, Sözcük Bilgisi ve Genel Bilgi alt testlerinden hesaplanır. Sözcükleri ve edinilmiş bilgiyi kullanarak anlamı ve ilişkileri düzenlemeyi, ardından yanıtı sözle ifade etmeyi gerektiren görevlerin puanıdır. Kristalize zeka (Gc) yakın bir yetenek alanını ele alır; ancak Gc bir CHC yeteneği, VCI ise belirli bir test sürümünde belirli alt testlerden hesaplanan indekstir.
Sözel kavrama düşüklüğü, aynı yaş grubuna göre düşük bir puan anlamına gelebileceği gibi puan ortalama aralıkta olsa da kişinin diğer yeteneklerine göre düşük kalabilir. İkinci durumda kişi şema veya nesnelerle verilen görevlerde yüksek performans gösterirken, yalnızca sözcüklerle anlama ve açıklama kendi profilindeki zorlayıcı alan hâline gelebilir. İndekslerin yapısı ve puanların okunması WAIS indeksleri yazısında açıklanmaktadır.
VCI, sözcük bilgisiyle sözel kavram oluşturma ve açıklama performansını gösterir. Uzun yönergelerde çalışma belleği, yazılı metinde okuma becerisi, ikinci dil kullanımında ise dil geçmişi sonucu ayrıca etkileyebilir.
Ön bilgiyi ve tamamlanmış örneği görünür kılın
Daha basit sözcüklerin yanında, ne yapılacağını ve hangi noktada işin tamamlanmış sayılacağını da görünür hâle getirin.
| Zorlanılan durum | Anlamayı kolaylaştıran yöntem |
|---|---|
| “En kısa sürede iyi bir özet hazırla” gibi belirsiz bir istek | Son tarihi, biçimi, uzunluğu ve tamamlanmış örneği netleştirmek |
| Uzmanlık terimleriyle dolu bir yönergeden yapılacak işi çıkarmak | Gerekli adımları ayırıp terimlerin anlamını yanlarına yazmak |
| Yeni bir işi yalnızca sözlü anlatımdan öğrenmek | İşlemi bir kez izlemek ve tamamlanmış hâlini önceden görmek |
| Yeni bir kavramı yalnızca tanımını okuyarak öğrenmek | Somut örnekleri inceleyip tanıma uyan bölümleri belirlemek |
Uzun sözlü yönergelerde, anlaşılan içeriği zihinde tutma yükü de eklenir. Önemli koşulları kısa bir adım listesine dönüştürmek, her defasında anlatımın başına dönme gereğini azaltır.
Gerekli sözcükler ve arka plan bilgisi yetişkinlikte de geliştirilebilir. Yeni bir sözcüğü yalnızca kısa tanımıyla ezberlemek yerine kullanıldığı durumla ilişkilendirmek, daha sonra hatırlayıp kullanmak, sözcüğün gerçekten anlaşılmasını ve etkin sözcük dağarcığının genişlemesini sağlar.
Güçlü yeteneği anlama ve açıklamanın başlangıç noktası yapın
İçerik, güçlü görsel-uzamsal veya akıl yürütme yöntemleri üzerinden de anlaşılabilir ve açıklanabilir. Görsel-uzamsal işleme güçlüyse sırayı akış şemasına çevirmek, tamamlanmış örnekle üzerinde çalışılan hâli yan yana koymak veya benzer kavramları karşılaştırma tablosunda göstermek, ilişkilerin gözle izlenmesini sağlar.
Akıcı akıl yürütme güçlüyse soyut bir tanımı tekrar tekrar okumak yerine somut örneklerle karşı örnekleri karşılaştırmak, ortak kuralı bulduktan sonra yeniden sözcüklere dönmek anlamayı kolaylaştırabilir.
Kendi açıklamanızı hazırlarken de düşünceyi önce şema veya yerleşimle düzenleyebilir, ardından raporu “sonuç, gerekçe, sıradaki iş” biçimindeki sabit bir yapıya yerleştirebilirsiniz.
Ön bilgiyi, tamamlanmış hâli ve karar ölçütünü görünür kılmak; kişinin güçlü olduğu bilgi biçimini başlangıç noktası yapmak, yalnızca sözcüklerle anlaşılması güç içeriği erişilebilir hâle getirir. Sözel kavramadaki güçlük kadar, hangi yöntemle içeriğin anlaşıldığı ve yeteneğin gösterilebildiği de önemlidir. Tercih edilen bilgi biçimleri sözel ve sözel olmayan yetenekler, güçlü ve zorlayıcı alanları birlikte kullanma yöntemi ise bilişsel profili okuma yazısında ele alınmaktadır.