IQ profilindeki farklılıklarla nörogelişimsel bozukluklar arasında ilişki vardır
Bir kişide yüksek anlama veya akıl yürütme yeteneğinin yanı sıra bilgiyi akılda tutma, görevler arasında geçiş yapma, bilgiyi belirli sürede işleme ve işi tamamlama güçlüğü varsa, “zor konuları yapabildiğim hâlde günlük işlerim neden istikrarlı ilerlemiyor?” diye özetlenen bu çelişkili deneyim daha anlaşılır hâle gelir.
Grup ortalamalarında Otizm Spektrum Bozukluğunda (OSB) akıl yürütmeye kıyasla işlemleme hızının, DEHB'de ise çalışma belleğinin bir miktar daha düşük olma eğilimi görülür (WAIS-IV ve WISC-V meta-analizi). Ayrıntılı farklılıklar DEHB'de bilişsel profil ve OSB'de bilişsel profil yazılarında ele alınmaktadır.
Öte yandan IQ alanları arasındaki farklılıklar genel nüfusta da yaygındır. WAIS-IV standardizasyon örnekleminde, dört indeksin kişi içi ortalamasından istatistiksel olarak anlamlı ölçüde ayrılan en az bir indekse sahip kişilerin oranı yüzde 70'in üzerindeydi. Gelişimsel özelliklerle ilişki bakımından önemli olan, farklılığın bulunup bulunmaması değil, bu yetenek farkının günlük yaşamın hangi aşamasını istikrarsızlaştırdığıdır.
“Zor konuları yapabiliyorum ama günlük işlerim istikrarlı ilerlemiyor” deneyiminin nedeni
Bir içeriği anlamakla, anladıklarını günlük bir görevde sonuna kadar uygulamak farklı işlemler gerektirir.
| Aşama | Gereken işlem | Günlük yaşamda nasıl görünür? |
|---|---|---|
| Anlama ve akıl yürütme | Sözcüklerin anlamını veya problemin yapısını kavramak | Karmaşık bir açıklamayı anlayıp çözüm üretebilir |
| Tutma ve güncelleme | Hedefi, koşulları ve ara sonuçları zihinde tutmak | Sözlü yönergeler veya iş sırasındaki koşullar zihinden düşer |
| Geçiş ve yeniden başlama | Bölünme veya değişiklikten sonra ilk hedefe dönmek | Aradan sonra hangi aşamada olduğunu ve sıradaki işi kaybeder |
| İşleme ve çıktı | Bilgiyi bulma, karşılaştırma ve yazma işlemlerini belirli sürede tamamlamak | İçeriği anlasa da bilgi girişi ya da kontrol aşamalarını süresinde tamamlayamaz |
| Tamamlama | Planlanan işi hatırlamak, kontrol etmek ve teslim etmek | İçerik hazır olsa bile teslim aşamasını bitiremez |
Zor bir planlama görevi ya da sınav sorusu, tek göreve odaklanmayı ve anlama veya akıl yürütme gücünü uzun süre kullanmayı mümkün kılabilir. Buna karşılık masraf bildirimi veya okul ödevi; son tarihi hatırlamak, gerekli belgeleri hazırlamak, kuralları kontrol etmek, bilgileri girmek ve teslim etmek gibi bir dizi ayrı işlem içerir.
Dolayısıyla kişi zor olanı yapıp kolay olanı yapamıyor değildir. Kolay görünen günlük görev, kişinin istikrarlı biçimde kullanmakta zorlandığı çok sayıda işlem içerir.
WAIS indeksleri anlama, akıl yürütme, çalışma belleği ve işlemleme hızını değerlendirmek için malzeme sunar. İşe başlama, geçiş yapma, zaman yönetimi ve tamamlama süreçlerinde ise IQ indekslerinin bütünüyle yakalayamadığı yürütücü işlevler de rol oynar. İşin hangi aşamada durduğunu ayırt etme yöntemi anladığınız hâlde işin neden ilerlemediği yazısında açıklanmaktadır.
Yüksek yetenekler telafi ettikçe güçlük daha az görünür olur
Yüksek anlama ve akıl yürütme yeteneği, yükü fazla olan aşamaları telafi etmek için de kullanılır. Kaçırılan bilgiyi bağlamdan çıkarmak, işlem sırasını ezberlemek yerine her defasında sistemi baştan kurmak veya konuşmayı bilinçli kurallara ve hazır ifadelere dönüştürmek bu telafi yollarına örnektir.
Yüksek IQ'lu DEHB'li yetişkinlerde yürütücü işlevler, genel nüfus ölçütlerine göre ortalama aralıkta olsa bile benzer yüksek yetenek düzeyindeki kişilere göre daha düşük olabilir. Yüksek yetenek güçlüğü ortadan kaldırmaz; performansı ortalama aralığa taşıyacak ölçüde telafi ederek gereken süreyi ve yorgunluğu dışarıdan görünmez kılabilir. Süre sınırı, eşzamanlı işler, ani değişiklikler ve yorgunluk üst üste geldiğinde telafi yetmez; bir kez yapılabilen iş aynı istikrarla tekrarlanamaz. Yüksek yetenek ile gelişimsel veya öğrenmeye ilişkin güçlüğün birbirini gizlemesi iki kez farklılık (2e) durumunda da görülür.
Çevredeki kişiler, güçlü olunan anlarda gördükleri yüksek yeteneği beklentilerinin ölçüsü yapar. Bu nedenle zor içerikleri anlayabilen biri teslim aşamasında, gerekli malzemeleri hazırlarken veya rutin işlerde hata yaptığında, “anlıyor ama yapmıyor” ya da “yeteneği var ama yeterince dikkat etmiyor” şeklinde yorumlanabilir.
Yönerge sözlü yerine yazılı verildiğinde eksikler azalıyor, son tarih ara aşamalara bölündüğünde iş tamamlanıyor veya eşzamanlı görevler kaldırıldığında doğruluk yükseliyorsa, sorun isteklilikte değil o koşulda yükün toplandığı aşamadadır.
Gelişimsel değerlendirmede puan farkından çok günlük yaşamdaki performans farkına bakılır
Gelişimsel değerlendirmede, yapılandırılmış test ortamında gösterilebilen yetenek ile günlük yaşamda istikrarlı biçimde yapılabilenler arasındaki fark incelenir.
| Bilgi | Gösterdiği şey |
|---|---|
| WAIS gibi zeka testleri | Genel yetenek düzeyi, alanların güçlü ve zayıf yönleri, test sırasındaki süre kullanımı ve hata biçimleri |
| Gelişim öyküsü ve birden fazla ortamdan bilgi | Güçlüğün ne zamandan beri, evde, okulda veya işte nerelerde sürdüğü |
| Uyumsal davranış ölçekleri, günlük yaşam değerlendirmeleri ve görüşme | İstikrarlı ilerlemeyen davranışlar, kullanılan telafi yolları ve koşullara göre değişim |
Yapılandırılmış test ortamında yetenek sergilenebilse bile, bölünmelerin ve birden fazla son tarihin bulunduğu günlük yaşamda aynı ilerleme sağlanamayabilir. Bu nedenle gelişimsel değerlendirmede gelişim öyküsü ve birden fazla ortama ilişkin bilgi, uyumsal davranış ve test sırasındaki gözlemler sonuçlarla birlikte ele alınır.
WAIS indeksleri arasındaki fark da “15 puan ve üzeri büyüktür” şeklinde tek ölçüte bağlanmaz; uygulanan test sürümünün kritik değerleri ve farkın norm örnekleminde görülme sıklığı kullanılır. Sonuç raporunda nasıl bakılacağı WAIS sonucunu okuma yazısında ele alınmaktadır.
IQ profilindeki farklılıkları gelişimsel değerlendirmede kullanmanın amacı, kişinin hangi yetenekle telafi ettiğini, yükün hangi aşamada toplandığını ve hangi koşulda telafinin yetersiz kaldığını belirlemektir. Böylece yeteneğin daha kolay kullanılabildiği ortam ve gereken destek somutlaştırılır. Yetenek farklarını iş, iletişim ve öğrenmeyle ilişkilendirme yöntemi bilişsel profili okuma yazısında açıklanmaktadır.