OSB'de IQ geniş bir aralığa dağılır; WAIS'te akıl yürütme ile işlemleme hızı arasındaki fark öne çıkar
Otizm Spektrum Bozukluğunda (OSB) IQ, zihinsel yetersizlik aralığından ortalamanın üstüne kadar geniş bir dağılım gösterir. Yalnızca tanı adından bir kişinin IQ'sunun yüksek mi düşük mü olduğu anlaşılamaz.
2024 tarihli WAIS-IV ve WISC-V meta-analizinde yetişkin OSB grubunda algısal akıl yürütme (PRI) ortalaması 96,9, işlemleme hızı (PSI) ortalaması 86,7'dir. Çocuk OSB grubunda da akıcı akıl yürütme (FRI) ortalaması 96,5 iken PSI 86,6'dır. Hem yetişkinlerde hem çocuklarda işlemleme hızının akıl yürütmeden yaklaşık 10 puan düşük olması, OSB grubunun Wechsler testlerindeki en tutarlı ortalama özelliğidir.
Çalışma belleği de yetişkinlerde PRI'dan 5,8, çocuklarda FRI'dan 7,6 puan daha düşük olma eğilimindedir. Ancak daha büyük ve tutarlı fark işlemleme hızındadır. Çalışma belleği düşük olduğunda yükün hangi durumlarda arttığı çalışma belleği düşük olan kişilerin özellikleri yazısında açıklanır.
Buradaki profil, akıl yürütmenin ortalamanın çok üzerinde olmasından çok, işlemleme hızına göre daha yüksek kalmasıdır. Bireysel sonuçlarda Matris Akıl Yürütme gibi kural bulmayı veya Küplerle Desen gibi yapıyı kavrayıp yeniden kurmayı isteyen görevler güçlü olabilir.
Bu fark, içeriği anlayıp düşünme yeteneği ile kısa sürede bilgiyi bulma, seçme ve çıktıya dönüştürme yeteneğinin aynı düzeyde olmayabileceğini gösterir. FSIQ bunları tek sayıda birleştirdiği için bireysel sonuçta indekslere ve alt testlere ayrı ayrı bakılır. Bilişsel profil, yetenekler arasındaki bu tür farkları okumak için kullanılır.
OSB'de IQ ile planlama, kişiler arası uyum ve günlük yaşam becerileri arasında fark bulunabilir. OSB'li 2.225 çocukla yapılan bir araştırmada zihinsel yetersizliği olmayan grubun uyumsal davranış puanları IQ'dan düşük çıkmış, IQ günlük yaşam becerilerini zayıf biçimde yordamıştır. Testte yüksek çıkan yeteneklerle yaşamın tıkandığı süreçler arasındaki ilişki IQ profili ve gelişimsel özellikler yazısında ele alınır.
İşlemleme hızının düşük olması düşünme yeteneğinin düşük olduğu anlamına gelmez
İşlemleme hızı (PSI), düşüncenin derinliğini veya kavrama gücünü doğrudan ölçmez. WAIS-IV yapısındaki Sembol Arama görevinde örnekle aynı sembolü hızlıca bulup karar vermek gerekir. Kodlama görevinde ise sayı-sembol eşleşmelerine bakarak süre içinde sembolleri yazmaya devam edilir.
Başka bir deyişle PSI, görsel bilgiyi süre içinde arama, karşılaştırma ve el hareketiyle yanıta dönüştürme işlemini sürdürmeyi gerektirir. Metni kendi hızında okuyup düşünceyi kuran bir görev farklı yeteneklere dayanır.
Bu yüzden kişi açıklamayı duyunca içeriği kavradığı halde bir listeden hedefleri bulup aktarmakta, çok sayıda bilgiyi kısa sürede karşılaştırmakta veya karar ve giriş işlerini art arda sürdürmekte gecikebilir ve yorulabilir. Kendi hızında doğru çalışabildiği halde süre sınırı eklendiğinde yeteneğini göstermekte zorlanabilir.
Düşük PSI'ın günlük yaşama nasıl yansıyacağı; arama, karar verme, giriş yapma ve süre içinde sürdürme süreçlerinden hangisinde zamanın veya yorgunluğun yoğunlaştığına göre değişir. İşlemleme hızı düşük olan kişilerin özellikleri, bu ayrımları iş süreçleri üzerinden açıklar.
Sözel kavrama yüksek olsa bile konuşma ve belirsiz yönergeler zorlayabilir
WAIS-IV sözel kavrama indeksi (VCI), büyük ölçüde Benzerlikler, Sözcük Dağarcığı ve Genel Bilgi görevlerinden oluşur. Sözcüğün anlamını açıklama, iki kavramın ortak yönünü bulma ve öğrenilmiş bilgiyi hatırlama becerilerini ölçer.
Konuşmada ise önceden belirlenmiş tek bir soru yoktur. Karşınızdakinin neyi öğrenmek istediğini anlamak, gereken bilgiyi eklemek, tepkisini izleyerek konuyu sürdürmek veya değiştirmek gerekir. Konuşma becerileri üzerine sistematik bir derlemede OSB grubunda konuşmayı başlatma ve yanıtlama, konuya yeni bilgi ekleme ve uygun biçimde konu değiştirme alanlarında farklar bulunmuştur.
Bu nedenle VCI'ın yüksek olmasıyla konuşma veya belirsiz yönergelerde zorlanmak çelişmez. İşte “biraz düzenle” veya “olabildiğince erken bitir” dendiğinde eksik olan, daha basit sözcükler değil; tamamlanmış örnek, son tarih ve öncelik sırasıdır. Sözcüklerin anlamı açık olsa bile karar koşulları verilmezse yapılacak tek bir eylem ortaya çıkmaz.
WAIS ile güçlü yönleri ve işin tıkandığı süreçleri bulmak
OSB'de WAIS sonuçları, yüksek çıkan indeksin günlük yaşamda güce dönüştüğü durumlar ile düşük çıkan indeksle ilişkili güçlüklerin görüldüğü koşullar birlikte değerlendirildiğinde somutlaşır.
Örneğin akıl yürütme yüksek, işlemleme hızı düşükse; karmaşık içerik anlaşılırken kısa süreli karşılaştırma ve veri girişinde iş durabilir. Süre baskısını azaltmak, anında yanıt sayısını düşürmek ve tek seferde işlenen miktarı küçültmek daha etkili olur. Üretimle kontrolü ayırmak bile hız ve doğruluğu aynı anda istemenin yükünü azaltır.
Sözel kavrama yüksek olduğu halde belirsiz yönergelerde duruluyorsa açıklamayı basitleştirmek yerine karar ölçütünü ve tamamlanma koşulunu yazılı hale getirin. Matris Akıl Yürütme veya Küplerle Desen gerçek bir güçse, tamamlanmış örnek veya şema üzerinden bütünü göstermek bu gücü kullanmayı kolaylaştırır.
WAIS sonucunun asıl değeri, anlayıp düşünebildiğiniz halde hangi koşullar eklendiğinde yeteneğinizi göstermenizin zorlaştığını açıklayabilmesidir.