Yüksek yetenek ile güçlük birbirini gizler
İki kere farklılık, İngilizce “twice exceptional” ifadesinin karşılığıdır ve 2e olarak da kısaltılır. Yüksek genel bilişsel yetenek veya belirli bir alandaki özel yetenek ile gelişimsel ya da öğrenmeyle ilgili bir güçlüğün aynı kişide bulunmasını anlatır. Bağımsız bir tıbbi tanı değil, güçlü yanlarla destek gereksinimlerini birlikte görebilmek için kullanılan bir kavramdır.
2e'nin yaygın kabul gören tanımlarından biri, yüksek yeteneği yalnızca yüksek genel IQ ile sınırlamaz; matematik, bilim, sanat gibi belirli alanlardaki yetenek ve yaratıcılığı da kapsar. İki kere farklılığın kolayca gözden kaçmasının nedeni, yüksek yetenek ile güçlüğün birbirini şu biçimlerde gizlemesidir:
| Nasıl gözden kaçar? | Gerçekte ne olur? |
|---|---|
| Yüksek yetenek güçlüğü gizler | Akıl yürütme, sözcük dağarcığı, bilgi veya yoğun çabayla telafi edilir; başarı ortalamanın üzerinde kaldığı için okuma-yazma ya da dikkat güçlüğü görünmez |
| Güçlük yüksek yeteneği gizler | Okuma-yazma, çıktı üretme, teslim veya süre sınırı başarıyı düşürür; kavrama gücü veya belirli alandaki yetenek de olduğundan düşük değerlendirilir |
| İki taraf birbirini dengeler | Yüksek ve düşük alanlar ortalamada birleşir; kişi ne yüksek yeteneğe uygun çalışmaya ne de güçlük için gereken desteğe ulaşır |
Zor problemleri çözmek, okuma-yazma, yürütme ve günlük uyumda zorlanmayı engellemez
2e'de çelişkili görünen davranışlar, zor problemlerle günlük görevlerin aynı yetenekleri kullanmamasından kaynaklanır.
Okulda zor bir soruyu çözüp ödevi teslim edememek veya dersi anladığı halde çok yazı gerektiren sınavı zamanında tamamlayamamak biçiminde görülebilir. İşteyse ileri düzey analiz ve tasarım yapılabildiği halde birden fazla işi izleme, standart veri girişi veya takvim düzenleme yüzünden iş tamamlanamayabilir.
Ortalamanın üzerindeki not veya iş çıktısı; kişinin kavrama düzeyine göre okuma-yazma sonucunun düşük kaldığını, aynı başarıyı korumak için olağanüstü zaman harcadığını ya da destek kalkınca performansın aniden düştüğünü gizleyebilir. Zihinsel olarak anlamak ile değişen günlük koşullarda bunu kararlı biçimde uygulamak farklı şeylerdir. Yetişkinlerin iş yaşamındaki somut farklar yüksek IQ'ya rağmen işte zorlanmanın nedenleri yazısında ele alınır.
2e tek bir IQ örüntüsü veya ortak eşikle belirlenmez
İki kere farklılığa özgü tek bir WAIS veya WISC puan örüntüsü ya da herkes için geçerli “FSIQ 130 ve üzeri” eşiği yoktur. Sözel kavrama veya akıl yürütmenin yüksek, çalışma belleği veya işlemleme hızının düşük olması yalnızca olası örneklerden biridir. Belirli bir alanda özel yeteneği bulunan veya yetenek farkları genel IQ'yu aşağı çeken kişiler de 2e olabilir. Eşlik eden güçlüğe göre değişen profiller DEHB'de bilişsel profil ve OSB'de bilişsel profil yazılarında ayrıntılı olarak açıklanır.
FSIQ genel bilişsel düzeyi gösterir. Yüksek yetenek ile süren güçlük şu bilgilerde de ortaya çıkabilir:
- IQ sonucu, belirli alandaki başarı veya üretilen işlerde görülen yüksek yetenek
- Okuma-yazma, akademik beceri, yürütme veya günlük uyumda süren güçlük
- Gelişim, öğrenme ve iş geçmişi ile destek bulunan ve bulunmayan koşullar arasındaki performans farkı
Akıl yürütme indeksleri ile çalışma belleği ve işlemleme hızı arasındaki fark büyükse GAI ve CPI ayrımı, kavrama ve akıl yürütme ile süre içinde işlem yapma arasındaki farkı anlamlandırmaya yardımcı olabilir. Ancak 2e'nin merkezi puan farkının kendisi değil, yüksek yetenek ile o yeteneğin kullanılmasını engelleyen güçlüğün birlikte bulunmasıdır.
Yüksek yeteneğe uygun çalışma ile güçlüğe yönelik desteği birlikte sunmak
İki kere farklılıkta güçlüğün ortalama düzeye gelmesini beklemeden, yüksek yeteneğe uygun çalışmalarla zorlanılan süreçlere yönelik destek ve beceri öğretimi birlikte yürütülür.
| Zorlanılan süreç | Çalışma ve destek birleşimi |
|---|---|
| Okuma-yazma ve yanıtlama | İleri içeriğe erişmek için sesli materyal, metin okuma, klavye veya sesle yazma kullanmak; gereken okuma-yazma becerilerini ayrıca çalışmak |
| Bilgiyi tutma ve yürütme | Yönergeleri yazılı hale getirmek; adımları, öncelikleri, ara tarihleri ve tamamlanma koşulunu dışarıda tutmak |
| Süre içinde işlem yapma | Daha fazla süre ayırmak ve zaten öğrenilmiş konulardaki tekrar miktarını azaltmak; çalışmanın güçlüğünü yeteneğe uygun tutmak |
| Değişim ve duyusal ortamla baş etme | Plan değişikliklerini, rolleri ve örtük kuralları açıklaştırmak; odaklanılabilen bir ortam oluşturmak |
Destekleyici araçlar kullanmak ile okuma-yazma veya yürütme becerilerini geliştirmek birbirini dışlamaz. Beceriler gelişene kadar ileri düzey öğrenmeyi ertelemek yerine araştırma, üretim ve uzmanlık gerektiren rolleri koruyarak gerekli araçları ve beceri çalışmasını birlikte sürdürmek gerekir.
Amaç, bütün puanları aynı yüksekliğe getirmek değildir. Amaç, yüksek yeteneğe uygun işlerle uğraşırken güçlüğe rağmen öğrenmeyi, çalışmayı ve günlük yaşamı sürdürebilmektir.