Sözel veya sözel olmayan tarafın güçlü olması ne demektir?
Sözel veya sözel olmayan tarafın güçlü olması, kişinin kendi profilinde sözcükleri kullanan görevlerle şekil, yerleşim ve görsel kuralları kullanan görevlerden hangisinde görece daha yüksek performans gösterdiğini anlatır.
- Sözel taraf görece güçlü: Sözcüklerin anlamını kavrama, edinilmiş bilgiyi hatırlama, ortak kavramı bulma ve düşünceyi sözcüklerle açıklama görevleri daha güçlüdür
- Sözel olmayan taraf görece güçlü: Şekilleri parçalara ayırıp yeniden kurma, yön ve konum ilişkilerini kullanma, görsel örüntülerden kural bulma görevleri daha güçlüdür
“Görece güçlü”, hem aynı yaştaki kişilere göre yüksek bir düzeyi hem de kişinin diğer yeteneklerine göre güçlü bir alanı ifade edebilir. WAIS, “sözel tip” veya “sözel olmayan tip” gibi sabit bir sınıflandırma yapmaz; farklar indeks ve alt test puanları üzerinden okunur.
Sözel gücün özellikleri
Sözel gücün merkezinde çok konuşmak veya metni hızlı okumak değil, sözcükleri, bilgiyi ve kavramları anlama ve açıklamada kullanabilmek vardır.
- Birden fazla örnekteki ortak yönü bulup tek cümlede toplamak
- Belirsiz bir terime tanım vererek tartışmadaki anlam farkını azaltmak
- Önceden öğrenilen bilgiyi güncel problemle ilişkilendirmek
- Kararın gerekçesini ve işlem sırasını sözcüklerle açıklayarak eksik koşulları bulmak
İşte ve öğrenmede bu özellik; uzun bir belgeden ana noktaları çıkarmada, karmaşık bir içeriği belirli sırayla açıklamada, şema veya uygulamaya adlar ve koşullar vererek düzenlemede görülür. Yeteneğin ayrıntıları sözel kavrama ve kristalize zeka (Gc) yazısında ele alınmaktadır.
Sözel olmayan gücün özellikleri
Sözel olmayan gücün merkezinde, şekil ve konum ilişkilerini koruyarak yapıyı kavramak ve görsel malzemeden ilişkileri bulmak vardır.
- Tamamlanmış şekli parçalara ayırmak ve parçaların nasıl birleşeceğini düşünmek
- Çizimle gerçek nesneyi, iki boyutlu planla üç boyutlu yapıyı veya farklı açılardan verilen şekilleri eşleştirmek
- Ekran ya da sayfa yerleşiminden hiyerarşiyi ve grupları kavramak
- Grafik veya şekillerdeki değişimden kuralı bulmak
Sözel olmayan tarafta, şekil, yön ve yerleşimi kullanan görsel-uzamsal işleme (Gv) ile ilk kez görülen ilişki ve kuralları bulan akıcı akıl yürütme (Gf) yer alır. Şekil ve yerleşimi özellikle güçlü olan kişilerle kural bulmada özellikle güçlü olan kişiler farklıdır; bu nedenle sözel olmayan gücün içeriği de alt testlere göre değişir.
WAIS sonuçlarında nasıl görülür?
WAIS-III yapısında Sözel IQ (VIQ) ve Performans IQ (PIQ), uluslararası WAIS-IV yapısında ise Sözel Kavrama İndeksi (VCI) ve Algısal Akıl Yürütme İndeksi (PRI), sözel ve sözel olmayan taraflar için genel birer gösterge sunar. WAIS-5'in özgün İngilizce sürümünde PRI içindeki görsel-uzamsal işleme ile akıcı akıl yürütme, Görsel-Uzamsal İndeks (VSI) ve Akıcı Akıl Yürütme İndeksi (FRI) olarak ayrılmıştır. Sürümler arasındaki değişiklikler WAIS-IV ile WAIS-5 arasındaki farklar yazısında açıklanmaktadır.
WAIS-IV sonuçlarında yalnızca VCI ile PRI arasındaki puan farkına değil, rapordaki anlamlılık değerlendirmesine, farkın norm örnekleminde görülme sıklığına ve her indeks içindeki alt testlere birlikte bakılır. Örneğin PRI içindeki Küplerle Desen ile Matris Akıl Yürütme arasında fark varsa, şekil ve yerleşimle kural bulmanın hangisinin daha güçlü olduğu da ayrılabilir. Her indeksin yapısı WAIS indekslerinin anlamı yazısında gösterilmektedir.
İşte ve öğrenmede nasıl kullanılır?
Aynı işte sözcüklerle koşulları düzenleyen aşamalar da, yapı ve ilişkilerin şema ya da nesneler üzerinden kontrol edildiği aşamalar da bulunur. Bu nedenle meslek adına göre sınıflandırmaktan çok, anlama ve çalışmanın hangi aşamada daha kolay ilerlediğine bakmak daha kullanışlıdır.
| Aşama | Sözel gücü kullanmak | Sözel olmayan gücü kullanmak |
|---|---|---|
| Girdi | Metin, konuşma, tanım ve yönergelerden koşulları çıkarmak | Çizim, tamamlanmış örnek, uygulama ve yerleşimden yapıyı kavramak |
| Düzenleme | Ana noktaları, gerekçeleri ve koşulları metne veya madde listesine dönüştürmek | İlişkileri, sırayı ve hiyerarşiyi şema, tablo veya yerleşimle göstermek |
| Çıktı | Teknik belge, açıklayıcı metin veya sözlü anlatım hazırlamak | Görsel anlatım, yerleşim, süreç şeması veya model hazırlamak |
Örneğin yalnızca şekillerle verilen ilişkiyi izlemek zorsa “A arttığında B azalır” diye sözcüklere dönüştürülebilir. Uzun bir metnin yapısı zor izleniyorsa koşullar ve sonuçlar iki sütunlu tabloya ayrılabilir. Kişinin güçlü olduğu bilgi biçimi, anlamayı kolaylaştıran ara aşamada kullanılır; son çıktı ise görevin istediği metin, şekil veya uygulama biçimine dönüştürülür.
BrainTypeIQ, sözel kavrama (Gc), görsel-uzamsal işleme (Gv) ve akıcı akıl yürütmeyi (Gf) ayrı alanlarda gösterir. Böylece sözel ve sözel olmayan geniş farktan, hangi işlemin özellikle güçlü olduğuna kadar ilerleyebilirsiniz.