Algısal akıl yürütme düşük olduğunda sık görülen özellikler
Algısal Akıl Yürütme İndeksi (PRI) düşük olduğunda sık görülen güçlükler, genel olarak “şekil ve yerleşimi kurma yükü” ile “şekillerden kural bulma yükü” olarak ikiye ayrılır.
- Yönü değişen bir şeklin aynı şekil olduğunu anlamak zaman alır
- Parçaların bir araya geldiğinde oluşturacağı bütünü zihinde kurmak zorlaşır
- Örnekle üzerinde çalışılan durumu karşılaştırırken aralarındaki eşleşme kaybolur
- Sözcüklerle açıklanmamış bir kuralı birden fazla şekilden bulmak zorlaşır
- Olası kural sayısı arttığında hangisinin sınandığı karışır
Yük çoğunlukla şekle bakmaktan değil, yönü, konumu, parça-bütün ilişkisini ve olası kuralları zihinde tutup dönüştürmekten ve sınamaktan kaynaklanır. Şekilleri aynı yöne çevirmek, ilişkinin adını yanına yazmak, ara durumu kaydetmek veya gerçek parçaları hareket ettirmek aynı görevi kolaylaştırabilir.
PRI, görsel-uzamsal işleme ile akıcı akıl yürütmeyi birlikte yansıtır. Düşük bir sonuç, alt test örüntüsü, günlük görevlerde görülen yük ve değiştirilebilir çalışma koşullarıyla birlikte yorumlanır; tek başına tanı oluşturmaz.
PRI düşük olduğunda “şekil ve yerleşim” ile “kural bulmayı” ayırın
Uluslararası WAIS-IV yapısındaki Algısal Akıl Yürütme İndeksi (PRI), Küplerle Desen, Matris Akıl Yürütme ve Görsel Bulmacalar adlı üç temel alt testten hesaplanır. Ancak bu üç alt test aynı işlemi ölçmez.
- Şekil ve yerleşimi kullanma yükü: Küplerle Desen ve Görsel Bulmacalar, şekilleri parçalara ayırmayı, yön ve konumlarını değiştirmeyi ve parçalardan bütünü kurmayı gerektirir.
- Kural bulma yükü: Matris Akıl Yürütme, birden fazla şekli karşılaştırıp aralarındaki ilişkiyi veya kuralı bularak yanıt seçmeyi gerektirir.
İlk grupta görsel-uzamsal işleme (Gv), ikinci grupta ise akıcı akıl yürütme (Gf) daha çok kullanılır. Bu nedenle PRI düşük olduğunda sonucu tek bir “sözel olmayan yetenek” olarak toplamak yerine, şekil ve yerleşimi kullanırken mi yoksa kuralı bulurken mi yükün daha çok arttığına bakılır.
WAIS-IV'ün PRI puanı korunur; alt testler arasındaki fark, yükün türünü ve önce denenecek çözümü belirlemek için kullanılır. WAIS-5'in özgün İngilizce sürümünde bu iki yetenek ayrı temel indekslerde gösterilir. Sürümlere göre değişen yapı WAIS-IV ile WAIS-5 arasındaki farklar yazısında açıklanmaktadır.
BrainTypeIQ, akıcı akıl yürütme ile görsel-uzamsal işlemeyi ayrı alanlarda gösterir. Şekil ve yerleşimle kural bulmanın hangisinde görece düşük puan bulunduğuna bakarak önce denenecek düzenleme seçilebilir.
Zorlanılan durumlar ve yükü azaltan yöntemler
Çözümlerin ortak noktası, zihinde kullanılan ilişkileri, ara durumları ve işlem sırasını sözcüklere, adımlara, gerçek nesnelere veya kâğıt üzerindeki işaretlere aktarmaktır.
| Yükün türü | İşte ve öğrenmede görülen durum | Yükü azaltan yöntem |
|---|---|---|
| Yön ve konum | İşte çizimle gerçek nesneyi, öğrenmede ise açınımla farklı açıdan görülen şekli eşleştirmek | Kâğıdı ya da nesneyi döndürmek, temel yönü ve sağ-sol ilişkisini oklarla işaretlemek |
| Parça ve bütün | Tamamlanmış şekilden yapıyı kurmak, üç boyutlu nesne veya kesiti düşünmek | Parçaları geçici olarak yerleştirmek, bütünün dış çizgisini ve ara durumları bırakmak |
| Örnekle karşılaştırma | Örnekle üzerinde çalışılan durumu tekrar tekrar karşılaştırmak | İkisini yan yana koymak ve karşılık gelen yerlere aynı numarayı yazmak |
| Örtük kural | Birden fazla şekil veya grafikten ortak kuralı bulmak | Olası kuralları kısaca yazıp birer birer sınamak ve uymayanları elemek |
| Birden fazla işlem | Bir şekli kurma veya okuma işlemini birkaç aşama boyunca sürdürmek | Her satıra tek işlem yazmak ve tamamlanan adımı işaretlemek |
Sözcük kullanırken uzun açıklamalar eklemek yerine “sol kenar”, “saat yönünde 90 derece”, “kırmızı yüz üstte”, “A ile B aynı uzunlukta” gibi yalnızca gereken ilişkiyi ve işlemi yazın.
Aynı görevi ilişki adları, numaralı adımlar, gerçek nesneyle uygulama veya taslak çizimle deneyin; doğruluğu ve tekrar uygulanabilirliği artıran yöntemi kullanmaya devam edin.