CHC kuramı zekayı üç katmanda ele alır
CHC kuramı (Cattell-Horn-Carroll kuramı), farklı zihinsel görevlerde ortak olan genel yetenekten belirli alanlardaki yeteneklere, oradan da daha somut işlemlere uzanan üç katmanlı bir modeldir. Cattell akıcı ve kristalize zekayı birbirinden ayırmış, Horn modeli bellek, görsel işleme ve işlemleme hızı gibi alanlarla genişletmiş, Carroll ise çok sayıda araştırmayı üç katman altında düzenlemiştir.
| Katman | Neyi ifade eder? | Örnek |
|---|---|---|
| III. katman: genel yetenek | Çok çeşitli zihinsel görevlerde ortak olan genel yetenek | g faktörü |
| II. katman: geniş yetenekler | Bilgi, akıl yürütme, görsel-uzamsal işleme, bellek ve hız gibi büyük yetenek alanları | Gc, Gf, Gv, Gwm, Gs |
| I. katman: dar yetenekler | Geniş yetenekleri oluşturan daha somut işlemler | sözcük bilgisi, tümevarım, görselleştirme, algısal hız |
Örneğin, ilk kez görülen bir şekil dizisindeki kuralı bulma yeteneği en üst katmanda g, geniş yetenek düzeyinde Gf, dar yetenek düzeyinde ise tümevarım olarak ele alınır. En üst katmandaki g faktörü ile IQ arasındaki ilişki ayrı bir yazıda ayrıntılı olarak açıklanmaktadır.
Gc, Gf, Gv, Gwm ve Gs neyi ifade eder?
Bilişsel yetenekler arasındaki farkları anlamanın merkezinde, II. katmandaki geniş yetenekler bulunur. IQ ve bilişsel profille yakından ilişkili beş alan şunlardır:
| Yetenek | Merkezindeki güç | Örnek |
|---|---|---|
| Gc: sözel kavrama ve kristalize zeka | Öğrenme ve deneyimle edinilen bilgiyi anlamak ve dil yoluyla kullanmak | bir sözcüğün anlamını açıklamak, kavramlar arasındaki ilişkiyi söze dökmek |
| Gf: akıcı akıl yürütme | İlk kez görülen bir problemde ilişki ve kural bulmak | bir şekil dizisindeki kuralı görmek, verilen koşullardan sonuç çıkarmak |
| Gv: görsel-uzamsal işleme | Şekilleri ve konum ilişkilerini kavrayıp zihinde dönüştürmek | bir şekli döndürmek, parçalardan tamamlanmış biçimi canlandırmak |
| Gwm: çalışma belleği | Bilgiyi geçici olarak tutarken o bilgiyle düşünmek | sayıları hatırlayıp ters sıraya koymak, birden fazla koşulu akılda tutarak hesaplamak |
| Gs: işlemleme hızı | Görece basit ve tekrarlanan bilgileri hızlı ve doğru işlemek | sembolleri karşılaştırıp süre içinde aynı olanı bulmak |
CHC kuramında bu beş alanın yanı sıra işitsel işleme, öğrenme, uzun süreli bellekten geri çağırma ve okuma-yazma gibi başka geniş yetenekler de bulunur.
Aynı genel IQ, farklı yetenek bileşimlerinden oluşabilir
Genel IQ, birden fazla bilişsel görevden alınan sonuçları tek bir puanda birleştirir. Bu nedenle genel IQ düzeyleri birbirine yakın iki kişinin yetenek bileşimleri farklı olabilir.
Örneğin sözel kavraması ve akıl yürütmesi yüksek, çalışma belleği ve işlemleme hızı daha düşük olan biri karmaşık bir içeriği anlayabilir; ancak birden fazla koşulu zihinde tutup kısa sürede işlem yapması gereken görevlerde daha fazla yük yaşayabilir. Görsel-uzamsal işlemesi güçlü biri ise yalnızca sözel açıklamalardansa şekil ve yerleşim üzerinden bütünü daha kolay kavrayabilir.
CHC kuramı, genel IQ düzeyiyle bu puanın içindeki yetenek farklılıklarını aynı anda ele alır. Yetenek bileşimini iş, konuşma ve öğrenme deneyimleriyle ilişkilendirme yolu bilişsel profil nedir? yazısında açıklanmaktadır.
WAIS indeksleri ile CHC kuramı arasındaki ilişki
Uluslararası WAIS-IV yapısında VCI ağırlıklı olarak Gc, WMI Gwm, PSI ise Gs ile ilişkilidir; PRI hem Gf hem Gv içerir. Örneğin Matris Akıl Yürütme görevinde Gf'nin, Küplerle Desen görevinde ise Gv'nin ağırlığı daha fazladır.
CHC kuramı, WAIS-IV'ün PRI altında birleştirdiği akıl yürütme ile görsel-uzamsal işlemeyi ayrı ayrı düşünmeyi sağlar. Alt testlerin CHC yetenekleriyle ilişkisi ve WAIS-5'teki değişiklikler CHC kuramı ile WAIS arasındaki ilişki yazısında ele alınmaktadır.
BrainTypeIQ'nun ölçtüğü beş yetenek
BrainTypeIQ, CHC kuramını temel alarak Gc, Gf, Gv, Gwm ve Gs olmak üzere beş yeteneği dokuz görevle ölçer. Bunlar CHC kuramındaki alanların tamamı değil, genel IQ ile bilişsel profili göstermek üzere seçilmiş beş alandır.
Genel IQ'nun yanında beş alan puanını görmek, hangi tür görevlerde yeteneğin daha kolay ortaya çıktığını gösterir. Görevlerin yapısı 9 görev ve 5 alanlı ölçüm tasarımı yazısında açıklanmaktadır.
BrainTypeIQ'nun ücretsiz testinde genel IQ'nuzu ve beş alanlı bilişsel profilinizi görebilirsiniz.