WAIS genel zihinsel düzeyi ve başlıca bilişsel alanları değerlendirir
WAIS, Wechsler Yetişkin Zeka Ölçeği adının kısaltmasıdır. Değerlendirilen kişi, farklı türdeki bilişsel görevleri bir uzmanla bire bir tamamlar; sonuçlar uygun karşılaştırma normlarıyla puanlanır.
WAIS sonucunda FSIQ genel zihinsel düzeyi, başlıca göstergeler ise sözel kavrama, görsel-uzamsal işleme, akıl yürütme, çalışma belleği ve işlemleme hızı gibi alanların birleşimini gösterir. WAIS'in verdiği bilgi yalnızca IQ'nun kaç olduğu değildir; hangi görev türlerinde gücün daha kolay ortaya çıktığını ve yükün nerede arttığını da açıklar.
WAIS'te FSIQ ve başlıca göstergeler
Uluslararası WAIS-IV yapısındaki temel puanlar şunlardır.
| Puan | Gösterdiği alan |
|---|---|
| FSIQ (Full Scale IQ) | Farklı görevleri birleştiren genel zihinsel yetenek düzeyi |
| VCI (Verbal Comprehension Index) | Sözcük anlamlarını ve edinilmiş bilgiyi kullanma |
| PRI (Perceptual Reasoning Index) | Şekiller ve görsel bilgiler arasındaki ilişkileri ve kuralları bulma |
| WMI (Working Memory Index) | Bilgiyi kısa süre tutarken onunla düşünme |
| PSI (Processing Speed Index) | Görsel bilgiyi hızla tarama, eşleştirme ve işaretleme |
Puanlar hem uygun karşılaştırma grubuna göre düzeyi hem de kişinin kendi göstergeleri arasındaki göreli farkı gösterir. Bir kişinin en düşük göstergesi, karşılaştırma grubuna göre yine yüksek olabilir.
Aynı FSIQ, farklı gösterge bileşimlerinden oluşabilir. Örneğin işlemleme hızı diğer göstergelerden düşükse, içeriği anlamaktan çok belirli sürede görsel bilgi tarayıp çıktı üretmek daha fazla yük oluşturabilir.
FSIQ'nun anlamı FSIQ nedir?, göstergelerin yapısı WAIS göstergelerinin anlamı, puan farklarının günlük yaşama nasıl bağlanacağı ise WAIS sonucu nasıl okunur? sayfasında ayrıntılı olarak ele alınır.
Uluslararası WAIS-IV yapısında 10 temel ve 5 ek alt test bulunur
Uluslararası WAIS-IV yapısı 15 alt testten oluşur. FSIQ ve dört ana gösterge genellikle 10 temel alt testten hesaplanır. Beş ek alt test, belirli yetenekleri daha ayrıntılı incelemek veya uygun durumlarda temel bir alt testin yerine kullanılmak üzere tasarlanmıştır.
| Gösterge | Temel alt testler | Ek alt testler |
|---|---|---|
| VCI | Benzerlikler, Sözcük Dağarcığı, Bilgi | Kavrama |
| PRI | Küplerle Desen, Matris Akıl Yürütme, Görsel Bulmacalar | Şekil Ağırlıkları, Resim Tamamlama |
| WMI | Sayı Dizisi, Aritmetik | Harf-Sayı Dizileme |
| PSI | Sembol Arama, Kodlama | İptal |
FSIQ ve ana göstergelerde temel alt testler kullanıldığı için herkesin 15 alt testin tamamını alması gerekmez. Başka bir sürüm uygulandığında gösterge adları ve alt testler de değişebilir. WAIS-IV ve WAIS-5 farkları ayrı sayfada karşılaştırılır.
Uygulamada kişi sözel soruları yanıtlar, şekiller arasındaki ilişkileri çözer, küplerle desen kurar, sayıları kısa süre akılda tutup işler ve sembolleri belirli sürede bulup yazar. Böylece farklı yanıt biçimleri kullanan bilişsel görevler bir uzmanla bire bir uygulanır.
WAIS'in başlıca kullanım amaçları
WAIS; tanı ve destek planlamasında, okul ve iş yaşamındaki düzenlemelerde, rehabilitasyonda ve kişinin kendi güçlü ve zorlandığı alanları anlamasında kullanılır.
Sağlık değerlendirmelerinde DEHB ve otizm gibi durumların yanı sıra zihinsel yetersizlik ve edinilmiş beyin hasarına bağlı bilişsel bozukluklar incelenirken; görüşme, gelişim öyküsü, okul veya iş yaşamındaki bilgilerle birlikte bilişsel profil ve destek gereksinimleri değerlendirilir. Okulda, işte, işe dönüşte ve rehabilitasyonda sonuçlardan yararlanılarak destek biçimleri ve çevre düzenlemeleri planlanır. Bazı kişiler de yalnızca kendi güçlü ve zorlandığı görev türlerini anlamak için WAIS'e başvurur.
Tanı veya dış kuruma sunulacak belge gerekiyorsa, başvuru yerinin gerekli değerlendirmeyi ve kabul edilecek raporu sağlayabildiğini önce doğrulayın. Amaç bilişsel profili anlamaksa, puanları iş ve gündelik yaşamla ilişkilendiren bir sonuç görüşmesi daha değerlidir.
IQ profili ile gelişimsel değerlendirme arasındaki ilişki IQ farklılıkları ve gelişimsel özellikler sayfasında açıklanır.
Türkiye'de kullanılan WAIS sürümü kuruma göre değişir
Türkiye'de Wechsler Yetişkinler İçin Zeka Ölçeği-IV (WYZÖ-IV) uyarlama ve norm çalışması yapılmış olsa da kurumların tanıtımlarında WAIS-R, WAIS-III, WAIS-IV ve sürümü belirtilmeyen WAIS uygulamaları birlikte görülür. Bu nedenle randevu öncesinde testin tam adını ve sürümünü, uygulama dilini, kullanılan normu ve teslim edilecek raporu öğrenin. Uygulanabileceği yaş aralığı da sürüme bağlı olduğundan yaş kapsamını aynı anda doğrulayın.
ABD'de 2024'te yayımlanan WAIS-5, Türkçe uyarlamanın tamamlandığı veya ülke çapında kullanımın başladığı anlamına gelmez. Türkiye normlarına dayalı WAIS-5 henüz standart kullanımda değildir; beklenen geçiş zamanı Türkiye'de WAIS-5 ne zaman çıkar? sayfasında açıklanır.