संज्ञानात्मक प्रोफाइल म्हणजे काय?

एकूण IQ सारखा असलेल्या दोन व्यक्तींपैकी एकीला मोठा मजकूर वाचून विचारांची मांडणी चांगली जमू शकते, तर दुसरीला कमी वेळेत मोठ्या प्रमाणातील माहिती जुळवून पाहणे चांगले जमू शकते. हा फरक संज्ञानात्मक प्रोफाइलमधून दिसतो.

संज्ञानात्मक प्रोफाइल म्हणजे एकूण IQ मधील क्षमतांचा तपशील

एकूण IQ हा अनेक संज्ञानात्मक कामांमध्ये सामायिक असलेली एकूण पातळी दर्शवणारा आकडा आहे. ती पातळी कोणत्या क्षमतांच्या संयोगातून तयार होते, हे संज्ञानात्मक प्रोफाइल दाखवते.

मोजली जाणारी क्षेत्रे चाचणीनुसार बदलतात. त्यांतील प्रमुख क्षमता अशा आहेत.

• शब्दांचे अर्थ आणि मिळवलेले ज्ञान वापरणारे भाषिक आकलन
• प्रथमच दिसणाऱ्या समस्येतील संबंध किंवा नियम शोधणारी प्रवाही तर्कशक्ती
• आकार, स्थाने आणि मांडणी मनात हाताळणारी दृश्य-अवकाशीय प्रक्रिया
• माहिती तात्पुरती लक्षात ठेवून तिचा उपयोग करणारी कार्यरत स्मृती
• तुलना, शोध आणि माहिती उतरवणे या प्रक्रिया वेगाने व अचूकपणे करत राहण्याची प्रक्रिया गती

WAIS-IV मध्ये प्रवाही तर्कशक्ती आणि दृश्य-अवकाशीय प्रक्रिया या स्वतंत्र प्रमुख निर्देशांकांत मांडल्या जात नाहीत. दोन्हींशी संबंधित कामे आकलनाधारित तर्क निर्देशांकात येतात. चाचणीतील निर्देशांक WAIS चे निर्देशांक या लेखात, तर पाच क्षमतांतील संबंध CHC सिद्धांत या लेखात सविस्तर दिले आहेत.

संज्ञानात्मक प्रोफाइलमध्ये समवयस्कांच्या तुलनेतील पातळी आणि स्वतःच्या इतर क्षमतांच्या तुलनेतील पातळी वेगवेगळी पाहिली जाते. उदाहरणार्थ, प्रक्रिया गती समवयस्कांच्या सरासरीपेक्षा जास्त असली, तरी भाषिक आकलन आणि प्रवाही तर्कशक्ती त्याहूनही जास्त असतील, तर त्या व्यक्तीमध्ये प्रक्रिया गती हे तुलनेने कमी गुणांचे क्षेत्र ठरते.

म्हणजे स्वतःच्या प्रोफाइलमधील सर्वांत कमी क्षमता सर्वसाधारण समूहापेक्षा कमी असेलच असे नाही. एकूण IQ सारखा असला, तरी अनेक क्षमता जवळच्या पातळीवर असलेली व्यक्ती आणि उच्च व कमी क्षमतांमध्ये मोठा फरक असलेली व्यक्ती यांना चांगली कामगिरी करता येणारी कामे वेगळी असतात.

क्षमतांमधील फरक काम, संभाषण आणि अभ्यासाच्या टप्प्यांत दिसतात

दैनंदिन जीवनात केवळ व्यवसायाचे नाव पाहण्यापेक्षा त्यातील ठोस कृती वेगळ्या पाहणे उपयोगी ठरते.

भाषिक आकलन चांगले आणि प्रक्रिया गती तुलनेने कमी असलेल्या व्यक्तीला अहवालाचा उद्देश समजून मुद्दे आणि निष्कर्ष पटकन ठरवता येतात. मात्र आकडे व उद्धरणे शोधून भरणे, स्वरूप एकसारखे करणे आणि पाठवण्यापूर्वी तपासणे यात वेळ वाढत जातो. येथे आकलनाला वेळ लागत नसतो; समजलेल्या आशयाचे पूर्ण अहवालात रूपांतर करण्याच्या पुढच्या टप्प्यांत शोध, माहिती भरणे आणि तपासणी एकत्र आलेली असते.

प्रवाही तर्कशक्ती किंवा दृश्य-अवकाशीय प्रक्रिया चांगली आणि कार्यरत स्मृती तुलनेने कमी असलेल्या व्यक्तीला अटी कागदावर मांडल्यास रचना किंवा उपाय सापडू शकतो. पण तोंडी मिळालेल्या अनेक अटी किंवा गणितातील मधली उत्तरे केवळ मनात ठेवावी लागल्यास अडचण येते. अभ्यासातही संकल्पना कठीण असल्यामुळे नव्हे, तर मनात गणना करणे किंवा अनेक अटी लक्षात ठेवणे यामुळे उत्तर चुकू शकते.

तीच पद्धत काही जणांना लेखी वाचल्यावर सहज समजते, तर काहींना आकृतीतून संबंध पटकन कळतात. हा सापेक्ष फरक भाषिक आणि अशाब्दिक बलस्थाने या लेखात स्पष्ट केला आहे.

आकलन, माहिती टिकवणे, निर्णय आणि अभिव्यक्ती यांपैकी अडथळा कुठे आहे?

BrainTypeIQ मध्ये क्षमतांमधील फरकांचा दैनंदिन जीवनाशी संबंध लावण्यासाठी अडचणींचे आकलन, माहिती टिकवणे, निर्णय आणि अभिव्यक्ती असे भाग केले जातात. “बैठकीतील चर्चेसोबत जाता येत नाही” या एकाच अनुभवामागेही अडथळा वेगवेगळ्या टप्प्यांवर असू शकतो.

फक्त “बैठका जमत नाहीत” असे म्हटल्यास काय बदलायचे हे ठरवता येत नाही. संज्ञानात्मक प्रोफाइलवरून भार येऊ शकणारे टप्पे ओळखून, प्रत्यक्ष प्रसंगात काय घडते हे तपासता येते. वेळेची मर्यादा, व्यत्यय आणि एकाच वेळी अनेक कामे जोडली गेल्यास, त्याच व्यक्तीमध्ये भार कुठे वाढतो हे बदलते.

चांगल्या क्षमतांचा उपयोग अडचणीचे टप्पे सोपे करण्यासाठी करा

चांगल्या क्षमतांचा उपयोग करून अडचणीच्या टप्प्यांसाठी पद्धती तयार केल्यास संज्ञानात्मक प्रोफाइल प्रत्यक्ष उपयोगी ठरते.

भाषिक आकलन चांगले, पण तुलना किंवा माहिती भरण्यात वेळ जात असेल, तर वर्गीकरणाचे निकष, काम पूर्ण झाल्याचे निकष आणि ठरावीक मजकूर आधी शब्दांत निश्चित करता येतो. हे पर्याय किंवा नमुने म्हणून साठवता येते. प्रत्येक नोंदीसाठी पुन्हा विचार करण्याऐवजी, वेग आवश्यक असताना फक्त निवडणे आणि भरणे एवढेच काम उरते.

प्रवाही तर्कशक्ती किंवा दृश्य-अवकाशीय प्रक्रिया चांगली, पण अनेक अटी लक्षात ठेवताना अडचण येत असेल, तर क्रम आणि कोणती गोष्ट कशावर अवलंबून आहे हे आकृतीत मांडता येते. मधले निष्कर्ष आणि सध्याचा टप्पा कागदावर ठेवता येतो. त्यामुळे रचना शोधण्याचे बलस्थान वापरता येते आणि विचारासाठी आवश्यक माहिती केवळ मनात ठेवण्याचा भार कमी होतो.

आवश्यक कौशल्याचा थेट सराव करा. माहिती टिकवणे किंवा तुलना यांवर एकवटलेला भार नोंदी, तपासणी यादी, नमुने आणि कामाचे टप्पे वेगळे करून कमी करता येतो. कमी गुणांच्या सर्व क्षेत्रांना सरसकट प्रशिक्षण देण्यावरच अवलंबून राहण्यापेक्षा ही पद्धत प्रत्यक्ष कामाशी अधिक थेट जोडलेली असते.

BrainTypeIQ मध्ये 9 उपचाचण्यांतून एकूण IQ आणि 5 क्षेत्रांचे संज्ञानात्मक प्रोफाइल समजते. निकाल मिळाल्यानंतर BrainTypeIQ चा अहवाल कसा वाचावा या लेखाच्या आधारे क्षेत्रांमधील फरक कामाच्या किंवा अभ्यासाच्या टप्प्यांशी जोडता येतात.