दृश्य-अवकाशीय प्रक्रिया म्हणजे आकार आणि स्थानसंबंध लक्षात ठेवून मनात रूपांतरण करण्याची क्षमता
दृश्य-अवकाशीय प्रक्रिया म्हणजे आकार, दिशा आणि स्थानसंबंध लक्षात ठेवून आकृती मनात फिरवणे, तिचे भाग करणे किंवा ती तयार करणे. दिसलेला आकार जशाचा तसा ओळखण्यापेक्षा त्याची दिशा बदलताना किंवा अनेक टप्प्यांतील रूपांतरणाचा मागोवा घेताना या क्षमतेतील फरक अधिक स्पष्ट होतो.
आकृती मनात फिरवणे, वस्तूंचे वर-खाली, डावे-उजवे आणि पुढे-मागे असे स्थानसंबंध लक्षात ठेवणे, तसेच भाग एकत्र करून पूर्ण रचनेचा विचार करणे, या प्रक्रियांचा त्यात समावेश होतो. आकार व स्थानसंबंध समजून ते हाताळण्याच्या क्षमतेसाठी “दृश्य-अवकाशीय आकलन” ही संज्ञाही वापरली जाते.
आपण ज्या दिशेने जात आहोत त्या दिशेनुसार नकाशा वाचणे, सपाट आराखड्यावरून खोल्यांची मांडणी समजणे किंवा फर्निचर कोणत्या दिशेने फिरवल्यास दारातून आत जाईल याचा विचार करणे, अशा प्रसंगांत ही क्षमता वापरली जाते.
दृश्य-अवकाशीय प्रक्रियेची पातळी कोणत्या प्रसंगांत दिसते?
| प्रसंग | Gv जास्त असल्यास | Gv कमी असल्यास |
|---|---|---|
| फिरवणे आणि दिशा | फिरवल्यानंतरचा आकार लवकर जुळवून पाहता येतो | फिरवलेला आकार आणि आरशातील प्रतिमा यांत गोंधळ होऊ शकतो |
| भाग आणि पूर्ण रचना | पूर्ण रचनेवरून कोणते भाग एकत्र येतील याचा उलटा विचार करता येतो | एखादा भाग पूर्ण रचनेत कुठे येतो हे समजायला वेळ लागतो |
| नकाशे आणि आराखडे | दिशा बदलली तरी स्थानसंबंध लक्षात ठेवून वाचता येतात | आकृतीची दिशा बदलल्यावर तीच मांडणी ओळखणे कठीण जाते |
| अनेक टप्प्यांतील रूपांतरण | घडी घालणे, कापणे आणि जोडणे हे टप्पे मनात क्रमाने पाहता येतात | मधल्या टप्प्यातील आकार किंवा स्थानसंबंध लक्षातून सुटू शकतात |
WAIS मध्ये ठोकळ्यांची रचना, दृश्य कोडी आणि चित्र पूर्ण करणे यांत Gv ठळकपणे दिसते
WAIS-IV च्या आंतरराष्ट्रीय आवृत्त्यांमध्ये दृश्य-अवकाशीय प्रक्रियेशी मजबूत संबंध असलेल्या उपचाचण्या आकलनाधारित तर्क निर्देशांकात (PRI) येतात.
| उपचाचणी | स्थान | मुख्य प्रक्रिया |
|---|---|---|
| ठोकळ्यांची रचना | मुख्य उपचाचणी | नमुन्याचे भाग करून, ठोकळ्यांची दिशा व मांडणी ठरवून तो पुन्हा तयार करणे |
| दृश्य कोडी | मुख्य उपचाचणी | पूर्ण आकृती तयार करणारे भाग मनात फिरवणे आणि जुळवणे |
| चित्र पूर्ण करणे | पूरक उपचाचणी | चित्राचा एकूण आशय समजून त्यातील महत्त्वाचा गहाळ भाग शोधणे |
याच PRI मध्ये आकृत्या किंवा संख्यांतील संबंधांवरून नियम शोधणाऱ्या मॅट्रिक्स तर्क आणि आकृत्यांची वजने या उपचाचण्याही येतात. त्यामुळे दृश्य-अवकाशीय प्रक्रिया (Gv) आणि प्रवाही तर्कशक्ती (Gf) एकाच निर्देशांकात एकत्र असतात.
अमेरिकन WAIS-5 मध्ये, Block Design आणि Visual Puzzles या उपचाचण्यांतून दृश्य-अवकाशीय निर्देशांक (VSI) काढला जातो. त्यामुळे तो प्रवाही तर्कशक्ती निर्देशांकापासून (FRI) स्वतंत्रपणे वाचता येतो.
आवृत्त्यांनुसार निर्देशांकरचनेतील बदल WAIS-IV आणि WAIS-5 मधील फरक या लेखात तुलना करून दिले आहेत. WAIS-IV च्या PRI मधील क्षमता उपचाचण्यांच्या आधारे स्वतंत्रपणे कशा समजाव्यात, हे आकलनाधारित तर्क कमी असणे म्हणजे काय? या लेखात दिले आहे.
दृश्य-अवकाशीय प्रक्रिया आणि प्रवाही तर्कशक्ती यांतील फरक
दृश्य-अवकाशीय प्रक्रिया (Gv) आणि प्रवाही तर्कशक्ती (Gf) यांतील फरक म्हणजे आकृतीचे रूपांतरण करणे आणि आकृत्यांमधील संबंधांवरून नियम शोधणे.
| क्षेत्र | मुख्य प्रक्रिया | प्रातिनिधिक कामे |
|---|---|---|
| Gv: दृश्य-अवकाशीय प्रक्रिया | आकार फिरवणे, त्याचे भाग करणे किंवा रचना करणे आणि स्थानसंबंध लक्षात ठेवणे | ठोकळ्यांची रचना, दृश्य कोडी, कागदाच्या घड्या |
| Gf: प्रवाही तर्कशक्ती | अनेक माहितीघटकांवरून नियम किंवा समतुल्य संबंध काढणे | मॅट्रिक्स तर्क, आकृत्यांची वजने |
सुट्या तुकड्यांतून पूर्ण आकृती बनवता येईल का याचा विचार करताना Gv मुख्य असतो. आकृत्यांच्या क्रमावरून पुढे कोणती आकृती येईल याचा विचार करताना Gf मुख्य असतो. दोन्ही आकृत्यांचे प्रश्न वाटतात, पण उत्तर काढण्यासाठी करावी लागणारी प्रक्रिया वेगळी असते.
BrainTypeIQ मध्ये कागदाच्या घड्यांची चाचणी आणि आकृती जुळवण्याची कोडी यांतून Gv गुण काढले जातात. ते Gc, Gf, Gwm आणि Gs सोबत पाहता येतात.