येथे WAIS-IV ची रचना आणि 2024 मध्ये प्रसिद्ध झालेली अमेरिकन WAIS-5 यांची तुलना केली आहे. WAIS-IV India मध्ये 4 निर्देशांक आणि 10 मुख्य उपचाचण्या आहेत; खालील पूरक उपचाचण्यांची तुलना आंतरराष्ट्रीय WAIS-IV च्या रचनेशी आहे.
आकलनाधारित तर्काचे दृश्य-अवकाशीय प्रक्रिया आणि प्रवाही तर्कशक्ती असे दोन निर्देशांक झाले
सर्वात मोठा बदल म्हणजे WAIS-IV मधील आकलनाधारित तर्क निर्देशांकाचे (PRI) अमेरिकन WAIS-5 मध्ये दृश्य-अवकाशीय निर्देशांक (VSI) आणि प्रवाही तर्कशक्ती निर्देशांक (FRI) असे दोन स्वतंत्र निर्देशांक झाले.
| WAIS-IV | अमेरिकन WAIS-5 | गुणांतून समजणारी क्षमता |
|---|---|---|
| भाषिक आकलन (VCI) | भाषिक आकलन — Verbal Comprehension (VCI) | शब्दांचे ज्ञान, संकल्पनांचे आकलन आणि भाषिक तर्क |
| आकलनाधारित तर्क (PRI) | दृश्य-अवकाशीय प्रक्रिया — Visual Spatial (VSI) | आकार व स्थानसंबंध समजून अवकाशीय रचना करणे |
| आकलनाधारित तर्क (PRI) | प्रवाही तर्कशक्ती — Fluid Reasoning (FRI) | प्रथमच दिसणारे संबंध, नियम आणि प्रमाणांतील संबंध ओळखणे |
| कार्यरत स्मृती (WMI) | कार्यरत स्मृती — Working Memory (WMI) | माहिती तात्पुरती लक्षात ठेवून हाताळणे |
| प्रक्रिया गती (PSI) | प्रक्रिया गती — Processing Speed (PSI) | साध्या दृश्य माहितीवर वेगाने आणि अचूक प्रक्रिया करणे |
WAIS-IV मध्ये ठोकळ्यांची रचना, मॅट्रिक्स तर्क आणि दृश्य कोडी यांचे गुण एका PRI मध्ये एकत्र केले जातात. अमेरिकन WAIS-5 मध्ये ठोकळ्यांची रचना (Block Design) व दृश्य कोडी (Visual Puzzles) यांवरून VSI, तर मॅट्रिक्स तर्क (Matrix Reasoning) व आकृत्यांची वजने (Figure Weights) यांवरून FRI काढला जातो.
म्हणून WAIS-IV मध्ये “दृश्य-अवकाशीय प्रक्रिया आणि प्रवाही तर्कशक्ती यांपैकी कोणत्या कामांत अधिक गुण आहेत?” हे समजण्यासाठी PRI च्या उपचाचण्या पाहाव्या लागत होत्या. WAIS-5 मध्ये ते VSI आणि FRI मधील गुणांच्या फरकातून थेट पाहता येते. WAIS-5 मध्ये एकूण IQ सोबत संज्ञानात्मक क्षमतांचा तपशील WAIS-IV पेक्षा अधिक सूक्ष्मपणे वाचता येतो.
हे 5 निर्देशांक आणि Gc, Gf, Gv, Gwm व Gs यांचा संबंध CHC सिद्धांत आणि WAIS यात दिला आहे.
दृश्य कार्यरत स्मृती मोजणाऱ्या उपचाचण्या जोडल्या गेल्या
WAIS-IV India चा WMI हा अंकस्मृती आणि अंकगणित या ऐकून करायच्या कामांवरून काढला जातो. अमेरिकन WAIS-5 चा मुख्य WMI सुद्धा ऐकवलेले अंक हाताळणाऱ्या चढता अंकक्रम (Digit Sequencing) आणि सलग अंकस्मृती (Running Digits) यांवरून काढला जातो.
याशिवाय WAIS-5 मध्ये दृश्य कार्यरत स्मृती मोजणाऱ्या दोन उपचाचण्या जोडल्या गेल्या.
| उपचाचणी | कामात वापरल्या जाणाऱ्या प्रक्रिया |
|---|---|
| चिन्हस्मृती — Symbol Span | आकृत्या आणि पानावरील त्यांच्या जागा तात्पुरत्या लक्षात ठेवणे |
| अवकाशीय बेरीज — Spatial Addition | दृश्य-अवकाशीय माहिती लक्षात ठेवून हाताळणे आणि अनावश्यक माहिती वगळून ती एकावर एक जोडणे |
या 2 उपचाचण्यांवरून दृश्य कार्यरत स्मृती निर्देशांक (Visual Working Memory Index) काढला जातो. ऐकलेली माहिती टिकवणे व हाताळणे याबरोबरच दृश्य व अवकाशीय माहिती हाताळणारी कार्यरत स्मृती आता स्वतंत्र गुणातून पाहता येते.
FSIQ साठी 10 ऐवजी 7 उपचाचण्या वापरल्या जातात
FSIQ बनवणाऱ्या उपचाचण्यांची संख्या WAIS-IV मधील 10 वरून अमेरिकन WAIS-5 मध्ये 7 झाली आहे.
| बदल | अमेरिकन WAIS-5 च्या FSIQ मधील उपचाचण्या |
|---|---|
| WAIS-IV मधून कायम | साम्य (Similarities), शब्दसंग्रह (Vocabulary), ठोकळ्यांची रचना (Block Design), मॅट्रिक्स तर्क (Matrix Reasoning), संकेतन (Coding) |
| FSIQ मध्ये नव्याने समाविष्ट | आकृत्यांची वजने (Figure Weights) |
| WAIS-IV च्या अंकस्मृतीतून वेगळी करून समाविष्ट | चढता अंकक्रम (Digit Sequencing) |
| FSIQ मधून वगळलेल्या | माहिती (Information), दृश्य कोडी (Visual Puzzles), अंकगणित (Arithmetic), चिन्हशोध (Symbol Search) |
चढता अंकक्रम (Digit Sequencing) ही WAIS-IV च्या अंकस्मृतीत असलेले चढत्या क्रमाचे काम स्वतंत्र करून तयार झालेली उपचाचणी आहे. आकृत्यांची वजने (Figure Weights) ही आंतरराष्ट्रीय WAIS-IV मध्ये PRI ची पूरक उपचाचणी होती; अमेरिकन WAIS-5 मध्ये ती FRI ची मुख्य उपचाचणी झाली आहे.
दृश्य कोडी (Visual Puzzles) आणि चिन्हशोध (Symbol Search) या WAIS-5 मधून वगळलेल्या नाहीत. त्या अनुक्रमे VSI आणि PSI च्या मुख्य उपचाचण्या कायम आहेत; फक्त FSIQ च्या रचनेत नाहीत.
7 पर्यंत कमी झालेली संख्या ही FSIQ काढण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या उपचाचण्यांची आहे. आंतरराष्ट्रीय WAIS-IV मध्ये 10 मुख्य आणि 5 पूरक उपचाचण्या, तर अमेरिकन WAIS-5 मध्ये 10 मुख्य आणि 10 पूरक उपचाचण्या आहेत. पूरक उपचाचण्या 5 वरून 10 झाल्यामुळे चाचणीतील एकूण उपचाचण्या 15 वरून 20 झाल्या. याचा अर्थ सर्व 20 उपचाचण्या एकाच वेळी घेतात असा नाही; उद्देशानुसार पूरक उपचाचण्या जोडल्या जातात.
उपचाचण्यांची भर, विभागणी आणि वगळणे
अमेरिकन WAIS-5 मध्ये नवी कामे जोडण्याबरोबरच WAIS-IV मधील काही कामे स्वतंत्र उपचाचण्यांत विभागली, काही वगळली आणि काहींची भूमिका बदलली.
| बदल | उपचाचण्या |
|---|---|
| WAIS-5 मध्ये जोडलेल्या | सलग अंकस्मृती (Running Digits), संचांतील संबंध (Set Relations), प्रमाणाचे नाव सांगण्याचा वेग (Naming Speed Quantity), चिन्हस्मृती (Symbol Span), अवकाशीय बेरीज (Spatial Addition) |
| अंकस्मृतीची 3 उपचाचण्यांत विभागणी | चढता अंकक्रम (Digit Sequencing), सरळ अंकक्रम (Digits Forward), उलट अंकक्रम (Digits Backward) |
| वगळलेल्या | चित्र पूर्ण करणे (Picture Completion), चित्रे शोधून खोडणे (Cancellation) |
| मुख्य उपचाचणी झालेली | आकृत्यांची वजने (Figure Weights) |
| पूरक उपचाचण्या झालेल्या | माहिती (Information), अंकगणित (Arithmetic) |
WAIS-IV च्या अंकस्मृतीत सरळ, उलट आणि चढता क्रम या तिन्हींचा एक गुण होत होता. WAIS-5 मध्ये त्या तीन स्वतंत्र उपचाचण्या झाल्या आहेत. चढता अंकक्रम (Digit Sequencing) मुख्य WMI आणि FSIQ साठी वापरला जातो, तर सरळ अंकक्रम (Digits Forward) आणि उलट अंकक्रम (Digits Backward) या पूरक उपचाचण्या आहेत. नव्याने जोडलेल्या 5 उपचाचण्यांमुळे प्रवाही तर्कशक्ती, श्राव्य व दृश्य कार्यरत स्मृती आणि प्रक्रिया गती यांच्या मापनाची व्याप्ती वाढते.
मुख्य निर्देशांकांव्यतिरिक्त WAIS-5 मध्ये GAI सह 15 पूरक निर्देशांक (Ancillary Index) आहेत; त्यांपैकी 14 नवे आहेत. यामुळे मुख्य 5 क्षेत्रांचे मापन अधिक उपचाचण्यांच्या आधारे करता येते. कार्यरत स्मृतीतील श्राव्य व दृश्य माहितीचे, तसेच माहिती टिकवणे व हाताळणे यांचे वेगवेगळे पैलू पाहता येतात. भाषिक किंवा हालचालींवर आधारित प्रतिसादाचा भार कमी करून एकंदर क्षमता मांडण्याचे पर्यायही वाढले आहेत.