CHC सिद्धांत बुद्धिमत्तेचे 3 स्तर मांडतो
CHC सिद्धांत, म्हणजे Cattell-Horn-Carroll सिद्धांत, बुद्धिमत्तेच्या विविध कामांमध्ये सामायिक असणाऱ्या एकूण क्षमतेपासून क्षेत्रनिहाय क्षमता आणि अधिक विशिष्ट प्रक्रियांपर्यंत 3 स्तर मांडतो. Cattell यांनी प्रवाही आणि संचित बुद्धिमत्ता वेगळ्या केल्या. Horn यांनी त्याचा विस्तार स्मृती, दृश्य प्रक्रिया आणि प्रक्रिया गती अशा क्षेत्रांत केला. Carroll यांनी अनेक संशोधनांचे निष्कर्ष तीन स्तरांत मांडले.
| स्तर | काय दर्शवतो | उदाहरणे |
|---|---|---|
| स्तर III: सामान्य क्षमता | विविध बौद्धिक कामांमध्ये सामायिक असणारी एकूण क्षमता | g घटक |
| स्तर II: व्यापक क्षमता | ज्ञान, तर्कशक्ती, दृश्य-अवकाशीय प्रक्रिया, स्मृती आणि गती यांसारखी मोठी क्षमताक्षेत्रे | Gc, Gf, Gv, Gwm, Gs |
| स्तर I: विशिष्ट क्षमता | व्यापक क्षमता घडवणाऱ्या अधिक विशिष्ट प्रक्रिया | शब्दांचे ज्ञान, उदाहरणांवरून नियम शोधणे, मनात दृश्यरचना करणे, आकलनाचा वेग |
उदाहरणार्थ, प्रथमच दिसणाऱ्या आकृत्यांच्या मालिकेतील नियम शोधण्याची क्षमता सर्वोच्च स्तरावर g, व्यापक क्षमतेच्या स्तरावर Gf आणि विशिष्ट क्षमतेच्या स्तरावर उदाहरणांवरून नियम शोधणे, म्हणजे विगामी तर्क, म्हणून समजता येते. सर्वोच्च स्तरावरील g घटक आणि IQ यांचा संबंध स्वतंत्र लेखात सविस्तर दिला आहे.
Gc, Gf, Gv, Gwm आणि Gs कोणत्या क्षमता दर्शवतात?
संज्ञानात्मक क्षमतांमधील फरक समजण्यासाठी स्तर II मधील व्यापक क्षमता महत्त्वाच्या असतात. IQ आणि संज्ञानात्मक प्रोफाइलशी संबंधित पाच क्षमता पुढे दिल्या आहेत.
| क्षमता | मुख्य कौशल्य | ठोस उदाहरण |
|---|---|---|
| Gc: भाषिक आकलन व संचित बुद्धिमत्ता | शिक्षण आणि अनुभवातून मिळालेले ज्ञान समजून त्याचा भाषेत उपयोग करणे | शब्दांचा अर्थ स्पष्ट करणे, संकल्पनांतील संबंध शब्दांत मांडणे |
| Gf: प्रवाही तर्कशक्ती | प्रथमच दिसणाऱ्या समस्येत संबंध किंवा नियम शोधणे | आकृत्यांच्या मालिकेतील नियम ओळखणे, अटींवरून निष्कर्ष काढणे |
| Gv: दृश्य-अवकाशीय प्रक्रिया | आकार आणि स्थानसंबंध समजून त्यांची मनात फेररचना करणे | आकृती मनात फिरवणे, भागांवरून पूर्ण आकाराची कल्पना करणे |
| Gwm: कार्यरत स्मृती | माहिती तात्पुरती लक्षात ठेवून तिचा विचारात उपयोग करणे | अंक लक्षात ठेवून उलट क्रमाने मांडणे, अनेक अटी लक्षात ठेवून गणना करणे |
| Gs: प्रक्रिया गती | तुलनेने साध्या आणि पुनरावृत्तीच्या माहितीवर वेगाने व अचूक प्रक्रिया करणे | चिन्हांची तुलना करून वेळेत समान चिन्ह शोधणे |
या पाच क्षमतांव्यतिरिक्त CHC सिद्धांतात श्रवण प्रक्रिया, शिकणे, दीर्घकालीन स्मृतीतून माहिती आठवणे आणि वाचन-लेखन यांसारख्या व्यापक क्षमताही आहेत.
एकूण IQ सारखा असला तरी क्षमतांचा संयोग वेगळा असतो
एकूण IQ हा अनेक संज्ञानात्मक कामांतील गुण एकत्र करून तयार होतो. त्यामुळे एकूण IQ जवळजवळ सारखा असलेल्या लोकांमध्येही वेगवेगळ्या क्षमतांचा संयोग वेगळा असतो.
उदाहरणार्थ, भाषिक आकलन आणि प्रवाही तर्कशक्ती चांगली, पण कार्यरत स्मृती आणि प्रक्रिया गती कमी असलेल्या व्यक्तीला गुंतागुंतीचा विषय समजू शकतो. मात्र अनेक अटी लक्षात ठेवून कमी वेळेत प्रक्रिया करावी लागल्यास भार वाढतो. दृश्य-अवकाशीय प्रक्रिया चांगली असलेल्या व्यक्तीला केवळ शाब्दिक स्पष्टीकरणापेक्षा आकृत्या किंवा मांडणीतून एकूण रचना समजणे सोपे जाऊ शकते.
CHC सिद्धांत एकूण IQ ची पातळी आणि त्यामधील क्षमतांचे फरक या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी हाताळतो. क्षमतांचा संयोग काम, संभाषण आणि अभ्यासाशी कसा जोडता येतो, हे संज्ञानात्मक प्रोफाइल म्हणजे काय? या लेखात दिले आहे.
WAIS निर्देशांकांचा CHC सिद्धांताशी संबंध
WAIS-IV मधील भाषिक आकलन निर्देशांक VCI प्रामुख्याने Gc शी, कार्यरत स्मृती निर्देशांक WMI हा Gwm शी, तर प्रक्रिया गती निर्देशांक PSI हा Gs शी संबंधित असतो. आकलनाधारित तर्क निर्देशांक PRI मध्ये Gf आणि Gv हे दोन्ही समाविष्ट असतात. उदाहरणार्थ, मॅट्रिक्स तर्कात Gf चा, तर ठोकळ्यांच्या रचनेत Gv चा वाटा अधिक असतो.
CHC सिद्धांताच्या आधारे पाहिल्यास, WAIS-IV च्या PRI मध्ये एकत्र केलेल्या प्रवाही तर्कशक्ती आणि दृश्य-अवकाशीय प्रक्रिया स्वतंत्रपणे समजता येतात. प्रत्येक उपचाचणीचा संबंध आणि WAIS-5 मधील बदल CHC सिद्धांत आणि WAIS यांचा संबंध या लेखात सविस्तर दिले आहेत.
BrainTypeIQ मध्ये मोजल्या जाणाऱ्या 5 क्षमता
BrainTypeIQ मध्ये CHC सिद्धांताच्या आधारे Gc, Gf, Gv, Gwm आणि Gs या पाच क्षमता 9 उपचाचण्यांतून मोजल्या जातात. ही CHC सिद्धांतातील सर्व क्षेत्रे नसून, एकूण IQ आणि संज्ञानात्मक प्रोफाइल समजण्यासाठी निवडलेली पाच क्षेत्रे आहेत.
एकूण IQ सोबत पाचही क्षमतांचे गुण पाहिल्यास कोणत्या प्रकारची कामे अधिक चांगली जमतात हे समजते. उपचाचण्यांची रचना 9 उपचाचण्या आणि 5 क्षेत्रांची मापनरचना या लेखात दिली आहे.
BrainTypeIQ चाचणीतून एकूण IQ आणि पाच क्षमतांचे प्रोफाइल समजून घेता येते.