g घटक हा वेगवेगळ्या बौद्धिक कामांमध्ये सामायिक असणारा घटक
शब्दसंग्रह, गणना, आकृतींवरील तर्क आणि स्मृती या कामांत वेगवेगळ्या गोष्टी कराव्या लागतात. तरी अनेक लोकांच्या कामगिरीची तुलना केल्यास, एका कामात जास्त गुण मिळवणाऱ्यांना इतर कामांतही जास्त गुण मिळण्याची प्रवृत्ती दिसते. वेगवेगळ्या संज्ञानात्मक कामांत सामायिकपणे दिसणारा हा घटक म्हणजे सामान्य बुद्धिमत्ता घटक, किंवा g घटक.
कामांच्या गुणांमध्ये एकूणच सकारात्मक सहसंबंध दिसण्याच्या घटनेला “सकारात्मक सहसंबंधांचा समूह”, म्हणजे positive manifold, म्हणतात. Spearman यांनी 1904 मधील संशोधनात सामान्य घटकाची कल्पना मांडली. तेव्हापासून बुद्धिमत्ता चाचणीतील एकूण कामगिरी समजावणारी g ही एक मध्यवर्ती संकल्पना आहे.
सकारात्मक सहसंबंधावरून g घटकाचा अंदाज कसा घेतला जातो?
एकाच प्रश्नाचे उत्तर देऊन g घटकाचे गुण थेट मोजता येत नाहीत. शब्दसंग्रह, तर्क, स्मृती आणि गती अशा अनेक कामांचे गुण गोळा करून, त्यांच्या सहसंबंधांवरून त्याचा अंदाज घेतला जातो. त्यामुळे तो थेट दिसणारा गुण नसून अंतर्निहित चल आहे.
घटक विश्लेषणात अनेक कामांच्या गुणांमधील एकत्र वाढणारा किंवा कमी होणारा भाग आणि प्रत्येक कामापुरता उरणारा भाग वेगळा केला जातो. शब्दसंग्रहाच्या कामात शब्दांचे ज्ञान, तर चिन्हशोधात दृश्य शोधाचा वेग, असे कामानुसार विशिष्ट फरक असतात. त्याच वेळी कामांच्या संपूर्ण समूहात सामायिक असलेले गुणांतील बदल g घटकाने दर्शवले जातात.
सकारात्मक सहसंबंधांचा हा समूह वेगवेगळ्या संस्कृतींमध्ये आणि चाचण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर आढळला आहे. मात्र ही समानता एका सामान्य क्षमतेमुळे निर्माण होते, अनेक क्षमतांच्या परस्परसंवादातून येते, की वेगवेगळ्या कामांत वापरल्या जाणाऱ्या समान संज्ञानात्मक प्रक्रियांमुळे दिसते, यावर संशोधनातील चर्चा सुरू आहे.
g घटक, IQ आणि FSIQ यांतील फरक
| संज्ञा | काय दर्शवते |
|---|---|
| g घटक | अनेक संज्ञानात्मक कामांच्या सहसंबंधावरून अंदाजित केलेला अंतर्निहित सामान्य घटक |
| IQ | बुद्धिमत्ता चाचणीतील कामगिरीचे समवयस्क समूहातील स्थान दर्शवणारे प्रमाणित गुण |
| FSIQ | अनेक प्रमुख उपचाचण्यांचे गुण एकत्र करून काढलेला संपूर्ण चाचणीचा IQ |
FSIQ मध्ये वेगवेगळा आशय असलेल्या अनेक उपचाचण्या एकत्र केल्या जातात, त्यामुळे त्यात g घटक मोठ्या प्रमाणावर प्रतिबिंबित होतो. मात्र FSIQ हा चाचणीसाठी निश्चित केलेली रचना आणि रूपांतरण पद्धत वापरून काढलेला प्रत्यक्ष गुण आहे; g घटक हा त्या गुणांमधील संबंध समजावणारा अंतर्निहित चल आहे. FSIQ कसा काढला जातो आणि कसा वाचावा, हे FSIQ म्हणजे काय? या लेखात सविस्तर दिले आहे.
g भारांक कामाचा g घटकाशी असलेला संबंध दर्शवतो
एखाद्या उपचाचणीतील गुणांचा g घटकाशी किती मजबूत संबंध आहे, हे g भारांक दर्शवतो. साध्या एक-घटक मॉडेलमध्ये g भारांक .70 असेल, तर त्याचा वर्ग .49 होतो. म्हणजे गुणांतील प्रसरणाचा 49% भाग g शी सामायिक असतो.
WAIS-IV च्या विश्लेषणात अंकगणित आणि शब्दसंग्रह यांचा g भारांक तुलनेने जास्त, तर प्रक्रिया गतीच्या कामांचा कमी होता. g भारांक प्रश्न किती कठीण आहे हे सांगत नाही; विविध कामांना सामायिक असणारी क्षमता त्यात किती प्रतिबिंबित होते हे सांगतो. तीच उपचाचणी असली, तरी लक्ष्य समूह, सोबत घेतलेल्या चाचण्या आणि सांख्यिकीय मॉडेलनुसार मूल्य बदलते.
IQ चाचणीत वेगवेगळ्या आशयाची कामे एकत्र करण्यामागे उद्देश असा आहे की विशिष्ट ज्ञानावर किंवा प्रश्नांच्या एका स्वरूपावरच अवलंबून न राहता, विविध कामांमध्ये सामायिक असलेली एकूण पातळी मोजता यावी.
g घटकाचा शैक्षणिक कामगिरी आणि प्रशिक्षणाशी मजबूत संबंध
g घटकाचा विशेषतः नवीन गोष्टी शिकण्याशी आणि आत्मसात करण्याशी मजबूत संबंध असतो. शैक्षणिक कामगिरीच्या मेटा-विश्लेषणात आणि व्यावसायिक प्रशिक्षण व नोकरीतील कामगिरीच्या मेटा-विश्लेषणात, कोणता परिणाम मोजला आहे यानुसार संबंधाची ताकद बदलते.
| परिणाम | दुरुस्तीनंतरचा सहसंबंध |
|---|---|
| शैक्षणिक कामगिरी | .54 |
| व्यावसायिक प्रशिक्षण | .35–.49 |
| आजच्या नोकऱ्यांतील कामगिरी | .18–.22 |
शिक्षण आणि व्यावसायिक प्रशिक्षणातून होणाऱ्या प्रगतीचा अंदाज g च्या आधारे चांगला घेता येतो. मात्र आजच्या नोकऱ्यांतील कामगिरीशी त्याचा संबंध पूर्वी गृहीत धरला जात होता तितका मजबूत नाही. अलीकडच्या नोकरीविषयक डेटात “काम जितके गुंतागुंतीचे, तितकी कामगिरीचा अंदाज वर्तवण्याची g ची क्षमता जास्त” या प्रचलित स्पष्टीकरणालाही आधार मिळाला नाही. IQ मधील एकूण पातळीचा प्रत्यक्ष परिणामांशी संबंध कसा लावावा, हे IQ मोजण्याचा उपयोग या लेखात सविस्तर दिले आहे.
g घटक आणि CHC मधील व्यापक क्षमता वेगवेगळे स्तर दर्शवतात
CHC सिद्धांतात बुद्धिमत्तेची मांडणी सामान्य क्षमता, व्यापक क्षमता आणि विशिष्ट क्षमता अशा स्तरांत केली जाते. सध्या प्रचलित Carroll यांच्या प्रकारच्या मांडणीत सर्वांत वर g घटक आणि त्याखाली Gc, Gf, Gv, Gwm व Gs यांसारख्या व्यापक क्षमता असतात. CHC च्या उगमाशी संबंधित Horn यांच्या सिद्धांतात एकच सर्वोच्च g घटक नव्हता.
g घटक संज्ञानात्मक कामांमध्ये सामायिक असणारी एकूण पातळी दर्शवतो. व्यापक क्षमता कोणत्या प्रकारच्या कामात चांगली कामगिरी करता येते हे दर्शवतात. त्यामुळे एकूण IQ जवळजवळ सारखा असला, तरी भाषिक आकलन, प्रवाही तर्कशक्ती, दृश्य-अवकाशीय प्रक्रिया, कार्यरत स्मृती आणि प्रक्रिया गती यांचा संयोग वेगळा असतो. हा संयोग प्रत्यक्ष परिस्थितींशी कसा जोडावा, हे संज्ञानात्मक प्रोफाइल म्हणजे काय? या लेखात दिले आहे.
BrainTypeIQ मध्ये 9 उपचाचण्यांतून एकूण IQ आणि 5 क्षमतांचे प्रोफाइल दाखवले जाते.