गुणवत्ता ठरवण्यासाठी आवश्यक पुरावे जाहीर न करणाऱ्या चाचणीतील IQ वर अचूक संख्यात्मक मापन म्हणून विश्वास ठेवू नका. जाहिराती, शोधातील क्रमांक, आकर्षक निकालपृष्ठ किंवा IQ प्रमाणपत्र हे मापन गुणवत्तेचे पुरावे नाहीत. ऑनलाइन IQ चाचणी निवडताना शुल्क आणि कराराच्या अटीही विचारात घ्याव्या लागतात.
IQ चाचणीची मापन गुणवत्ता ठरवणारे 4 घटक
| घटक | काय तपासायचे | ते नसल्यास काय होते |
|---|---|---|
| प्रमाणीकरण | चाचणी घेण्याच्या आणि गुण देण्याच्या अटी समान आहेत का | उपकरण, वेळ किंवा गुणांकन पद्धतीतील फरक गुणांमध्ये मिसळतात |
| मानके (नॉर्म्स) | कोणाच्या डेटाशी तुलना केली जाते | IQ 100 किंवा वरच्या 2% मध्ये असण्याचा अर्थ ठरत नाही |
| विश्वसनीयता | गुण किती सातत्यपूर्ण आहेत | योगायोगाने बरोबर किंवा चूक ठरलेल्या उत्तरांमुळे गुण मोठ्या प्रमाणात बदलतात |
| वैधता | गुणांचा अर्थ दाखवलेल्या क्षमतेप्रमाणे लावता येतो का | आकृतींवरील तर्काचे गुण अनाठायीपणे एकूण IQ म्हणून वापरले जातात |
या चारपैकी केवळ एका घटकावरून IQ मापनाची गुणवत्ता ठरवता येत नाही. उदाहरणार्थ, विश्वसनीयता जास्त असली, तरी फक्त आकृतींवरील तर्क मोजला असेल तर भाषा, स्मृती आणि प्रक्रिया गती समाविष्ट असलेल्या एकूण IQ म्हणून त्या गुणांचा वापर वैध ठरत नाही.
प्रमाणीकरण आणि मानके
प्रमाणीकरण म्हणजे सूचना, वेळेची मर्यादा, प्रश्न देण्याची पद्धत, गुणांकन, वेळ संपणे आणि चाचणीमध्ये खंड पडणे या बाबींसाठी समान नियम ठेवणे. ऑनलाइन चाचणीत स्मार्टफोन व संगणकावरील दिसण्यातील फरक, संपर्कातील विलंब आणि पुन्हा चाचणी देण्याचे नियम यांचाही गुण मिळण्याच्या अटींमध्ये समावेश होतो. माहिती शोधण्याची किंवा नोंदी घेण्याची मुभा आहे का, हेही गुण मिळण्याच्या अटींचा भाग असते. सारखी क्षमता असलेल्या लोकांचा IQ केवळ वापरलेल्या उपकरणामुळे किंवा किती वेळा चाचणी दिली यामुळे खूप वेगळा येत असेल, तर ते मापन तुलनेसाठी योग्य ठरत नाही.
मानके म्हणजे IQ ची तुलना ज्या समूहाशी केली जाते तो आधार. बरोबर उत्तरांची संख्या सरासरी 100 आणि प्रमाण विचलन 15 असलेल्या गुणांत रूपांतरित करणे कोणत्याही समूहाच्या डेटावर करता येते. केवळ एखाद्या संकेतस्थळाला भेट देणाऱ्यांची सरासरी 100 केली, म्हणून त्या गुणांतून सर्वसाधारण प्रौढ लोकसंख्येतील स्थान समजत नाही.
मानके तपासताना लोकांच्या संख्येसोबतच वय, भाषा, प्रदेश, सहभागी मिळवण्याची पद्धत, पुनर्चाचण्या, अस्वाभाविक उत्तरे किंवा अर्धवट सोडलेल्या चाचण्यांची हाताळणी, वयानुसार समायोजन, डेटा गोळा केलेले वर्ष आणि सध्याच्या प्रश्नांशी व गुणांकनाशी त्याचा मेळ हेही महत्त्वाचे असते.
“एक लाख लोकांनी चाचणी दिली” असे म्हटले, तरी त्यात एकाच व्यक्तीच्या पुनर्चाचण्या आहेत का, कोणत्या वयोगटात किती जण आहेत किंवा डेटा कधी गोळा केला हे स्पष्ट नसेल, तर मानकांची गुणवत्ता ठरवता येत नाही. केवळ मराठीत भाषांतर केलेल्या चाचणीला परभाषेतील मानके तशीच लागू करता येत नाहीत. जपान टेस्ट असोसिएशनच्या मूलभूत तरतुदींमध्येही संदर्भ समूह, नमुना, प्रमाणीकरणाची प्रक्रिया आणि सांख्यिकीय माहिती नोंदवून जाहीर करण्याची अपेक्षा आहे.
विश्वसनीयता, मापन त्रुटी आणि विश्वास अंतर
गुणांमध्ये किती सातत्यपूर्ण माहिती आहे, हे विश्वसनीयता 0 ते 1 या गुणांकाने दर्शवते. सर्व प्रश्नांमधील एकसंधता पाहणारी विश्वसनीयता आणि दुसऱ्या दिवशी चाचणी दिल्यावरची स्थिरता पाहणारी पुनर्चाचणी विश्वसनीयता या वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात. फक्त “विश्वसनीयता .90” असे म्हणणे पुरेसे नाही; तिचा कोणता प्रकार, कोणाच्या डेटावर आणि कोणत्या गुणांसाठी काढला आहे हेही आवश्यक आहे.
विश्वसनीयतेवरून वैयक्तिक गुणांची प्रमाण मापन त्रुटी (SEM) काढता येते. प्रमाण विचलन 15 असलेल्या IQ मापनावर विश्वसनीयता .90 असेल, तर SEM सुमारे 4.7 गुण असते. 95% विश्वास अंतर ±1.96SEM या पद्धतीने काढल्यास, IQ 130 साठी ते सुमारे 121–139 होते. विश्वसनीयता .90 म्हणजे एकेका गुणापर्यंत अचूकता असा अर्थ नाही.
हे एका वेळच्या वैयक्तिक गुणांमध्ये असलेली मापन त्रुटी दर्शवते. मानकांसाठी वापरलेल्या नमुन्यातील पक्षपात किंवा आकृतींवरील तर्काला एकूण IQ म्हणणे वैध आहे का, हे प्रश्न अरुंद विश्वास अंतरामुळे सुटत नाहीत.
वैधता आणि मोजल्या जाणाऱ्या क्षमतांची व्याप्ती
गुणांचा अर्थ दाखवलेल्या क्षमतेप्रमाणे लावता येतो का, हे वैधता ठरवते. प्रश्नांचा आशय त्या क्षमतेचे आवश्यक पैलू समाविष्ट करतो का, अपेक्षित गुणरचनेला डेटाचा आधार आहे का आणि प्रस्थापित बुद्धिमत्ता चाचण्या किंवा संबंधित कामांशी अपेक्षेप्रमाणे संबंध आढळतात का, हे तपासले जाते.
आकृतींचे प्रश्न किंवा मॅट्रिक्स तर्क ही आकृतींवर आधारित तर्कशक्ती किंवा प्रवाही तर्कशक्ती मोजणारी चांगली चाचणी ठरू शकते. मात्र 30 आकृतीप्रश्नांतून उच्च विश्वसनीयता मिळाली, म्हणून शब्दसंग्रह, ज्ञान, कार्यरत स्मृती किंवा प्रक्रिया गती मोजली असे होत नाही. एकूण IQ दाखवायचा असेल, तर अनेक क्षमता मोजणारी प्रश्नरचना आणि त्यांना एकत्रित गुणांत मांडण्याचा आधार आवश्यक आहे.
“प्रस्थापित IQ चाचणीशी .70 सहसंबंध” याचा अर्थही 70% अचूकता असा नाही. दोन गुण एकत्र किती वाढतात किंवा कमी होतात हे सहसंबंध दर्शवतो. सर्वांच्या मूळ गुणांत सरसकट 10 गुण वाढवले, तर नव्या आणि मूळ गुणांमधील सहसंबंध 1 असेल; तरी प्रत्येकाचे गुण 10 ने वेगळे असतील. तुलना केलेल्या चाचणीचे नाव व आवृत्ती, नमुना, सरासरीतील फरक आणि वेगवेगळ्या गुणपट्ट्यांतील फरक यांशिवाय ते समान IQ म्हणून वापरता येतील का हे ठरवता येत नाही.
उच्च IQ मोजण्यासाठी आवश्यक प्रश्न आणि मानके
IQ 130 आणि 140 यांतील फरक ओळखण्यासाठी दोन मर्यादा पार कराव्या लागतात.
| कमाल मर्यादा | काय आवश्यक आहे | ते अपुरे असल्यास काय होते |
|---|---|---|
| प्रश्नांची कमाल मर्यादा | उच्च क्षमता असलेल्यांमध्येही फरक दाखवणारे प्रश्न | वरच्या स्तरावरील जवळजवळ सर्वजण सर्व उत्तरे बरोबर देतात आणि क्षमतेतील फरक दिसत नाही |
| मानकांची कमाल मर्यादा | उच्च गुणपट्ट्यासाठी पुरेसा डेटा आणि रूपांतरण पद्धत | समान बरोबर उत्तरांवरून IQ मधील सूक्ष्म फरकांचा स्थिर अंदाज करता येत नाही |
संपूर्ण नमुना मोठा असला, तरी वितरणाच्या टोकांवरील लोक कमी असतात. सरासरी 100 आणि प्रमाण विचलन 15 असलेले सामान्य वितरण गृहीत धरल्यास, 2,000 लोकांच्या नमुन्यात IQ 140 किंवा अधिक असलेले सुमारे 8 जण असतात. एवढ्यावरून IQ 140, 142 आणि 145 यांतील सूक्ष्म फरक ठरवणे शक्य होत नाही. IQ गुण आणि लोकसंख्येतील प्रमाण पाहिल्यास, गुण वाढतील तसा आवश्यक डेटा गोळा करणे कठीण का होते हे समजते.
WISC-V च्या नियमित मानकांसाठीच्या 2,200 मुलांच्या नमुन्यात, किमान एका संयुक्त गुणात 150 किंवा त्याहून अधिक गुण असलेली 16 मुले होती. त्यामुळे उच्च गुणपट्ट्यासाठी विस्तारित मानके तयार करण्यात आली आणि उच्च क्षमता असलेल्या 108 मुलांच्या स्वतंत्र नमुन्यावरही ती तपासली गेली. प्रस्थापित चाचण्यांनाही वरच्या गुणपट्ट्यासाठी विशेष प्रश्नरचना आणि डेटा आवश्यक असतो.
मापन गुणवत्ता ठरवण्यासाठी आवश्यक सार्वजनिक माहिती
जाहीर माहितीच्या आधारे पुढील बाबी तपासता येतात.
| काय ठरवायचे | आवश्यक सार्वजनिक माहिती |
|---|---|
| गुण कोणाला आधार मानून काढले आहेत | लक्ष्य समूह, नमुन्याची रचना, डेटा संकलनाचे वर्ष, रूपांतरण पद्धत |
| गुण कोणती क्षमता मोजतात | प्रश्नरचना, गुणरचना, वैधता तपासण्याच्या पद्धती आणि निष्कर्ष |
| गुणांमध्ये किती त्रुटी आहे | चाचणीच्या अटी, विश्वसनीयतेचा प्रकार, SEM, उच्च गुणपट्टा तपासण्याची पद्धत |
सर्व कच्चा डेटा, गुणांकनाची संपूर्ण गणनापद्धत आणि प्रत्यक्ष प्रश्न जाहीर करणे आवश्यक नाही. लक्ष्य समूह, नमुना, चाचणीच्या अटी, रूपांतरण पद्धत, विश्वसनीयता व त्रुटी, वैधतेचे प्रमुख निष्कर्ष आणि तांत्रिक माहितीचा सध्याच्या आवृत्तीशी संबंध स्पष्ट असेल, तर वापरकर्ते दाव्यांचे मूल्यमापन करू शकतात.
याउलट, हे मूल्यमापन करता येईल अशी माहितीच नसेल, तर IQ 137 सारखा नेमका आकडा दिसला तरी त्याचा अर्थ आणि अचूकता पडताळता येत नाही. आधार जाहीर न करणाऱ्या चाचणीतील IQ वर अचूक संख्यात्मक मापन म्हणून विश्वास ठेवू नका. व्यवहारात उपयोगी पडणारा निष्कर्ष हाच आहे.
BrainTypeIQ ने जाहीर केलेले मापनाचे आधार
BrainTypeIQ 9 उपचाचण्या निवडण्याची कारणे आणि त्यांचा 5 क्षेत्रांशी संबंध स्पष्ट करते आणि त्या 9 उपचाचण्यांतून एकूण IQ व 5 क्षेत्रांचे गुण तयार करते.
प्रमाणित गुणांमध्ये रूपांतरण आणि गुण एकत्र करण्याची पद्धत, जपानी आवृत्ती प्रथमच पूर्ण करणाऱ्या 841 लोकांवर आधारित मानके आणि जपानी आवृत्तीतील एकूण IQ ची विश्वसनीयता .929 व SEM सुमारे 4.0 गुण हेदेखील जाहीर केले आहेत. औपचारिक मूल्यमापन किंवा बाहेर सादर करण्यासाठी निकाल हवा असेल, तर ऑनलाइन चाचण्यांच्या गुणवत्तेची तुलना करण्याऐवजी WAIS आणि ऑनलाइन IQ चाचण्यांच्या भूमिकांतील फरक समजून निवड करा.