संचित बुद्धिमत्ता म्हणजे मिळवलेले ज्ञान आकलनासाठी आणि स्पष्टीकरणासाठी वापरण्याची क्षमता
संचित बुद्धिमत्ता, म्हणजे crystallized intelligence, केवळ किती ज्ञान आहे यातून नव्हे, तर ते आकलनासाठी आणि स्पष्टीकरणासाठी किती वापरता येते यातून दिसते. नवीन स्पष्टीकरणाचा परिचित शब्दांशी आणि पार्श्वभूमीच्या ज्ञानाशी संबंध लावणे, अनेक संकल्पनांतील समानता व फरक मांडणे आणि समजलेली गोष्ट समोरच्याला कळेल अशा शब्दांत स्पष्ट करणे, यांचा त्यात समावेश होतो.
संचित बुद्धिमत्तेची पातळी कोणत्या प्रसंगांत दिसते?
| प्रसंग | Gc जास्त असल्यास | Gc कमी असल्यास |
|---|---|---|
| शब्दसंग्रह आणि तांत्रिक संज्ञा | परिचित शब्दांशी संबंध जोडून अर्थ लवकर समजतो | अपरिचित शब्द वाढल्यावर स्पष्टीकरण समजायला अधिक वेळ लागू शकतो |
| पार्श्वभूमीचे ज्ञान | न सांगितलेली गृहीतके स्वतः भरून संदर्भ समजणे सोपे जाते | गृहीतके स्पष्टपणे सांगितली नसल्यास आशय समजून घेणे कठीण जाते |
| संकल्पनांची मांडणी | अनेक संकल्पनांतील समानता आणि फरक शब्दांत मांडणे सोपे जाते | केवळ अमूर्त स्पष्टीकरणातून अर्थ समजणे कठीण जाते; ठोस उदाहरणांची गरज भासते |
| स्पष्टीकरण आणि अभिव्यक्ती | व्याख्या आणि कारणे योग्य शब्दांत सांगता येतात | आशयाला योग्य शब्द सुचणे कठीण जाते; स्पष्टीकरण लांबते किंवा मुख्य मुद्दे मांडणे अवघड जाते |
संभाषण, काम आणि अभ्यासात हे नेमके कसे दिसते, हे भाषिक आकलन कमी असल्यास काय होते? या लेखात सविस्तर दिले आहे.
WAIS-IV च्या भाषिक आकलन निर्देशांकात (VCI) Gc ठळकपणे दिसते
WAIS-IV चा भाषिक आकलन निर्देशांक (VCI) साम्य, शब्दसंग्रह आणि माहिती या तीन मुख्य उपचाचण्यांतून काढला जातो. WAIS-IV च्या आंतरराष्ट्रीय आवृत्त्यांमध्ये आकलन ही पूरक उपचाचणीही असते.
| उपचाचणी | मुख्य आशय |
|---|---|
| साम्य | दोन शब्द किंवा संकल्पनांमधील समानता शोधून त्यांचा अमूर्त संबंध स्पष्ट करणे |
| शब्दसंग्रह | शब्दांचा अर्थ समजणे आणि अचूक व्याख्या देणे |
| माहिती | शिक्षण व दैनंदिन अनुभवातून मिळालेल्या सामान्य ज्ञानावर आधारित उत्तरे देणे |
| आकलन | सामाजिक प्रथा आणि व्यावहारिक निर्णयांमागील कारणे शब्दांत स्पष्ट करणे |
शब्दसंग्रह आणि माहिती या उपचाचण्यांत शब्दज्ञान आणि सामान्य ज्ञानाचा थेट उपयोग होतो. साम्य आणि आकलन यांत मिळवलेल्या ज्ञानासोबतच संकल्पना किंवा कारणांची मांडणी करून शब्दांत उत्तर देण्याची क्षमता आवश्यक असते. VCI हा फक्त ज्ञानाचे प्रमाण दाखवणारा निर्देशांक नाही; ज्ञान वापरून समजून घेण्याची आणि स्पष्ट करण्याची क्षमताही त्यात समाविष्ट असते.
शिक्षण, अनुभव आणि संस्कृतीतून संचित बुद्धिमत्ता वाढते
शिक्षण, वाचन, संभाषण आणि कामातून Gc विकसित होते. नवीन ज्ञानाचा आधीपासून माहीत असलेल्या शब्दांशी व संकल्पनांशी संबंध जोडला जातो तेव्हा ते वापरणे अधिक सोपे होते. कोणते ज्ञान मिळते हे वापरली जाणारी भाषा, राहण्याचा प्रदेश, शिक्षण आणि संस्कृती यांनुसार बदलते.
शब्दसंग्रह आणि ज्ञान वापरण्याची क्षमता ही नवीन समस्या सोडवण्याची तर्कशक्ती किंवा प्रक्रिया गती यांच्यापेक्षा अधिक उशिरापर्यंत वाढते आणि प्रौढावस्थेतही तुलनेने टिकून राहते. क्षमतानिहाय वयानुसार होणारे बदल बुद्धिमत्ता आणि वाढते वय या लेखात दिले आहेत.
संचित बुद्धिमत्ता आणि प्रवाही बुद्धिमत्ता यांतील फरक
संचित बुद्धिमत्ता (Gc) आणि प्रवाही तर्कशक्ती, किंवा प्रवाही बुद्धिमत्ता (Gf), यांतील फरक म्हणजे आधी मिळवलेले ज्ञान वापरणे आणि प्रथमच दिसणारा संबंध त्या क्षणी शोधणे.
| क्षेत्र | मुख्यतः काय वापरले जाते | ठोस उदाहरण |
|---|---|---|
| Gc: भाषिक आकलन व संचित बुद्धिमत्ता | आधी मिळवलेले शब्दज्ञान, इतर ज्ञान आणि संकल्पना | तांत्रिक संज्ञा व पार्श्वभूमीचे ज्ञान वापरून मजकूर समजणे |
| Gf: प्रवाही तर्कशक्ती | नवीन माहितीतील संबंध आणि नियम | प्रथमच दिसणाऱ्या आकृत्यांच्या मालिकेत नियम शोधणे |
नवीन क्षेत्रात Gf च्या साहाय्याने अपरिचित संबंध समजतात. शिकलेल्या संज्ञा आणि विचारपद्धती Gc च्या स्वरूपात साठतात आणि पुढचे स्पष्टीकरण किंवा समस्या समजण्यासाठी आधार बनतात.
BrainTypeIQ मध्ये शब्दसंग्रह: विरुद्धार्थी शब्द आणि शाब्दिक सादृश्य या उपचाचण्यांतून Gc गुण काढले जातात. ते Gf, Gv, Gwm आणि Gs सोबत पाहता येतात.