भाषिक आणि अशाब्दिक बलस्थाने म्हणजे काय?

भाषिक आणि अशाब्दिक बलस्थाने म्हणजे काय?

शब्द वापरणारी कामे आणि आकृत्या, मांडणी व दृश्य नियम हाताळणारी कामे यांपैकी व्यक्तीला तुलनेने कोणती कामे अधिक चांगली जमतात, हे भाषिक किंवा अशाब्दिक बलस्थान या शब्दांत सांगितले जाते.

• भाषिक बलस्थान — शब्दांचे अर्थ समजणे, ज्ञान आठवणे, समान संकल्पना एकत्र मांडणे आणि विचार शब्दांत स्पष्ट करणे ही कामे चांगली जमतात.
• अशाब्दिक बलस्थान — आकाराचे भाग करून पुन्हा रचना करणे, दिशा व स्थानसंबंध हाताळणे आणि दृश्य नमुन्यांतून नियम शोधणे ही कामे चांगली जमतात.

बलस्थान म्हणजे समवयस्कांच्या तुलनेतील उच्च पातळी किंवा स्वतःच्या इतर क्षमतांच्या तुलनेतील जास्त ताकद, असे दोन्ही अर्थ असू शकतात. WAIS मध्ये “भाषिक प्रकार” किंवा “अशाब्दिक प्रकार” असा निर्णय दिला जात नाही. निर्देशांक आणि उपचाचण्यांतील फरकांवरून हे समजून घेतले जाते.

भाषिक बलस्थानाची वैशिष्ट्ये

भाषिक बलस्थानाचा केंद्रबिंदू किती बोलता किंवा किती वेगाने वाचता हा नसून, शब्दसंग्रह, ज्ञान आणि संकल्पना यांचा आकलन व स्पष्टीकरणासाठी उपयोग करणे हा आहे.

• अनेक उदाहरणांत समान मुद्दा शोधून एका वाक्यात मांडणे
• अस्पष्ट संज्ञेची व्याख्या करून चर्चेतील गैरसमज कमी करणे
• आधी शिकलेल्या ज्ञानाचा सध्याच्या समस्येशी संबंध जोडणे
• निर्णयाची कारणे किंवा पायऱ्या शब्दांत मांडून राहून गेलेल्या अटी शोधणे

कामात किंवा अभ्यासात मोठ्या कागदपत्रांतून मुख्य मुद्दे निवडणे, गुंतागुंतीचा विषय क्रमाने समजावणे आणि आकृती किंवा प्रात्यक्षिकाला नावे व अटी जोडून स्पष्ट करणे यात हे दिसते. या क्षमतेचा सविस्तर आशय भाषिक आकलन आणि संचित बुद्धिमत्ता (Gc) या लेखात दिला आहे.

अशाब्दिक बलस्थानाची वैशिष्ट्ये

अशाब्दिक बलस्थानाचा केंद्रबिंदू म्हणजे आकार व स्थानसंबंध लक्षात ठेवून रचना समजणे आणि दृश्य माहितीमधून संबंध शोधणे.

• पूर्ण रचनेचे भाग करून ते कसे जोडले जातील याचा विचार करणे
• आराखडा व प्रत्यक्ष वस्तू, सपाट आकृती व घनरूप वस्तू किंवा वेगवेगळ्या कोनांतील चित्रे यांचा मेळ लावणे
• पडद्यावरील किंवा कागदावरील मांडणीतून स्तर आणि गट ओळखणे
• आलेख किंवा आकृत्यांतील बदलांवरून नियम शोधणे

अशाब्दिक क्षमतांमध्ये आकार, दिशा आणि मांडणी हाताळणारी दृश्य-अवकाशीय प्रक्रिया (Gv) आणि प्रथमच दिसणारे संबंध किंवा नियम शोधणारी प्रवाही तर्कशक्ती (Gf) येतात. काही जणांचे आकार आणि मांडणीत विशेष बलस्थान असते, तर काही जणांचे नियम शोधण्यात. त्यामुळे अशाब्दिक बलस्थानाचा नेमका आशयही उपचाचण्यांनुसार बदलतो.

WAIS च्या निकालात हे कसे दिसते?

WAIS-III मध्ये भाषिक IQ (VIQ) आणि कृतीआधारित IQ (PIQ), तर WAIS-IV मध्ये भाषिक आकलन निर्देशांक (VCI) आणि आकलनाधारित तर्क निर्देशांक (PRI) यांवरून भाषिक व अशाब्दिक बाजूंची प्रमुख माहिती मिळते. अमेरिकन WAIS-5 मध्ये PRI मधील दृश्य-अवकाशीय प्रक्रिया आणि प्रवाही तर्कशक्ती वेगळ्या करून दृश्य-अवकाशीय निर्देशांक (VSI) आणि प्रवाही तर्कशक्ती निर्देशांक (FRI) तयार केले आहेत. आवृत्त्यांतील बदल WAIS-IV आणि WAIS-5 मधील फरक या लेखात दिले आहेत.

WAIS-IV च्या निकालात फक्त VCI आणि PRI मधील गुणांचा फरक पाहण्याऐवजी अहवालातील सांख्यिकीय महत्त्व, असा फरक किती लोकांत दिसतो ते प्रमाण (base rate) आणि प्रत्येक निर्देशांकातील उपचाचण्या एकत्र पाहिल्या जातात. उदाहरणार्थ, PRI मधील ठोकळ्यांची रचना आणि मॅट्रिक्स तर्क यांत फरक असेल, तर आकार-मांडणी आणि नियम शोधणे यांपैकी कोणते बलस्थान आहे हेही वेगळे समजते. प्रत्येक निर्देशांकाची रचना WAIS निर्देशांकांचा अर्थ या लेखात दिली आहे.

काम आणि अभ्यासात उपयोग

त्याच कामात अटी शब्दांत मांडण्याचा टप्पा आणि आकृती किंवा प्रत्यक्ष वस्तूवरून रचना तपासण्याचा टप्पा असू शकतो. व्यवसायाच्या नावावर विभागणी करण्यापेक्षा, कोणत्या टप्प्यात आकलन आणि काम अधिक सहज पुढे जाते हे पाहणे उपयोगी ठरते.

उदाहरणार्थ, केवळ आकृतीतून संबंध समजत नसेल, तर “A वाढल्यावर B कमी होते” असे शब्दांत मांडता येते. मोठ्या मजकुराची रचना समजत नसेल, तर अटी आणि निष्कर्ष दोन स्तंभांच्या तक्त्यात ठेवता येतात. आपल्याला सोपे जाणारे स्वरूप समजून घेण्याच्या टप्प्यावर वापरायचे आणि शेवटी कामासाठी आवश्यक असलेल्या मजकूर, आकृती किंवा कृतीकडे परत जायचे.

BrainTypeIQ मध्ये भाषिक आकलन (Gc), दृश्य-अवकाशीय प्रक्रिया (Gv) आणि प्रवाही तर्कशक्ती (Gf) स्वतंत्रपणे पाहता येतात. भाषिक आणि अशाब्दिक या मोठ्या फरकापासून सुरुवात करून, नेमकी कोणती प्रक्रिया अधिक चांगली जमते हे समजता येते.