IQ मधील क्षमतांमधील फरकांचा विकासात्मक विकारांशी संबंध आहे
आकलन आणि तर्क लावण्याची क्षमता चांगली असली, तरी माहिती लक्षात ठेवणे, काम बदलणे, वेळेत प्रक्रिया करणे आणि काम पूर्ण करणे या बाबी तुलनेने कठीण असू शकतात. अशा वेळी अवघड गोष्टी जमतात, पण रोजची कामे सातत्याने होत नाहीत अशी स्थिती निर्माण होते.
संशोधनातील गटांच्या सरासरीत ASD मध्ये तर्कक्षमतेच्या तुलनेत प्रक्रिया गती कमी, तर ADHD मध्ये कार्यरत स्मृती किंचित कमी असल्याचे आढळते. WAIS-IV आणि WISC-V च्या मेटा-विश्लेषणात हे फरक नोंदवले आहेत. त्यांचा तपशील ADHD चे संज्ञानात्मक प्रोफाइल आणि ASD चे संज्ञानात्मक प्रोफाइल यात आहे.
तरीही, सर्वसाधारण लोकांमध्येही क्षमतांमध्ये फरक असतात. WAIS-IV च्या मानकीकरण नमुन्यावरील अभ्यासात 70% पेक्षा जास्त लोकांचा किमान एक निर्देशांक त्यांच्या स्वतःच्या चार निर्देशांकांच्या सरासरीपेक्षा सांख्यिकीयदृष्ट्या लक्षणीय वेगळा होता.
म्हणून महत्त्वाचे म्हणजे फरक आहेत की नाहीत एवढे नव्हे, तर रोजच्या कामातील कोणते टप्पे अस्थिर होतात हे पाहणे.
अवघड कामे जमतात, तरी रोजची कामे सातत्याने का होत नाहीत?
काम समजण्यापासून ते पूर्ण करण्यापर्यंत वेगवेगळ्या क्षमता लागतात.
| टप्पा | लागणारी क्षमता | त्या टप्प्यावर दिसणारी कामगिरी किंवा अडचण |
|---|---|---|
| आकलन व तर्क | अर्थ आणि रचना समजणे | गुंतागुंतीचे स्पष्टीकरण समजते आणि उपाय सुचतो |
| माहिती टिकवणे व अद्ययावत ठेवणे | उद्दिष्ट, अटी आणि मधले निष्कर्ष लक्षात ठेवणे | तोंडी सूचना किंवा कामातील अटी विसरल्या जातात |
| काम बदलणे व पुन्हा सुरू करणे | व्यत्यय किंवा बदलानंतर कामाकडे परतणे | कुठपर्यंत झाले आणि पुढे काय करायचे हे हरवते |
| प्रक्रिया व प्रत्यक्ष मांडणी | वेळेत शोधणे, तुलना करणे आणि लिहिणे | समजले तरी नोंदी व तपासणी वेळेत होत नाहीत |
| पूर्ण करणे | वेळापत्रक लक्षात ठेवणे, तपासणे व सादर करणे | आशय तयार असूनही काम सादर होत नाही |
अवघड आराखडा किंवा परीक्षा यात एकाग्र होऊन आकलन व विचारशक्ती टिकवता येते. उलट, खर्चाचा हिशेब किंवा शाळेचे काम सादर करताना मुदत लक्षात ठेवणे, साहित्य गोळा करणे, नियम पाळून नोंदी करणे आणि सादर करणे असे अनेक टप्पे असतात. फरक सोपे आणि अवघड एवढाच नसतो; सोप्या दिसणाऱ्या दैनंदिन कामातही अस्थिर होणारे अनेक टप्पे असू शकतात.
WAIS मधून संज्ञानात्मक क्षमतांची माहिती मिळते. पण सुरुवात करणे, काम बदलणे, वेळेचे नियोजन आणि काम पूर्ण करणे यांत कार्यकारी कार्यांचाही सहभाग असतो; IQ एकट्याने हे सर्व पकडत नाही. कामाच्या टप्प्यांतील फरक समजते, तरी काम का पुढे सरकत नाही? यात स्पष्ट केले आहेत.
चांगल्या क्षमतांनी भरपाई होत असेल, तर अडचणी दिसेनाशा होऊ शकतात
संदर्भावरून ऐकायचे राहिलेले ओळखणे, पद्धत लक्षात ठेवण्याऐवजी पुन्हा तर्काने शोधणे, किंवा संभाषणासाठी नियम व तयार वाक्ये वापरणे अशा प्रकारे चांगल्या क्षमता भरपाई करू शकतात.
उच्च IQ असलेल्या ADHD प्रौढांच्या अभ्यासात कार्यकारी कार्यांची कामगिरी सर्वसाधारण लोकांच्या सरासरीत होती, पण तितक्याच बौद्धिक क्षमता असलेल्या तुलनागटापेक्षा कमी होती.
भरपाईमुळे काम सरासरी पातळीवर होत असेल तर त्यासाठी लागणारा वेळ आणि थकवा दिसत नाही. कडक वेळमर्यादा, अनेक कामे एकत्र येणे, बदल किंवा थकवा यांमुळे भरपाई अपुरी पडू शकते आणि तीच कामगिरी पुन्हा करता येत नाही. उच्च क्षमता आणि अडचणी एकत्र असण्याविषयी 2E म्हणजे काय? यात अधिक माहिती आहे.
अवघड काम जमत असल्याने इतरांच्या अपेक्षा वाढतात. त्यामुळे काम सादर न होणे, साहित्य विसरणे किंवा नेहमीच्या कामातील चुका यांना आळस किंवा निष्काळजीपणा समजले जाऊ शकते.
लेखी सूचना दिल्यावर चुका कमी होतात, मधल्या मुदती दिल्यावर काम पूर्ण होते किंवा एकावेळी एकच काम असताना अचूकता टिकते, असे दिसत असेल तर प्रेरणेपेक्षा कामाच्या अटी तपासणे उपयुक्त ठरते.
विकासात्मक मूल्यमापनात गुणांच्या फरकापेक्षा दैनंदिन कामगिरीतील तफावत पाहतात
नियोजित चाचणीच्या परिस्थितीत दाखवता येणारी क्षमता आणि रोजच्या जीवनात सातत्याने काम पार पाडणे या वेगळ्या बाबी आहेत.
| माहितीचा स्रोत | काय पाहता येते |
|---|---|
| WAIS | एकूण क्षमता, क्षेत्रांतील फरक आणि चाचणीतील वेळ व चुका |
| विकासाचा व विविध परिस्थितींतील अनुभवाचा इतिहास | अडचणी कधीपासून आहेत आणि घरी, शाळेत व कामावर कशा दिसतात |
| अनुकूलनात्मक वर्तनाची मोजमापे, दैनंदिन कामगिरीची मूल्यांकने व मुलाखती | कोणती वर्तने सातत्याने होत नाहीत आणि कोणत्या अटींमध्ये भरपाई होते |
नियोजित चाचणीच्या परिस्थितीत चांगली कामगिरी झाली, तरी व्यत्यय आणि अनेक मुदती असलेल्या दैनंदिन जीवनात तसेच काम होईलच असे नाही. म्हणून प्रौढांच्या विकासात्मक मूल्यमापनात गुणांसोबत विकासाचा इतिहास, वेगवेगळ्या परिस्थितींतील अडचणी, दैनंदिन अनुकूलन आणि चाचणीतील निरीक्षणे एकत्र पाहिली जातात. NICE च्या निदान व मूल्यमापनाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांतही असा एकत्रित विचार केला आहे.
गुणांमध्ये 15 गुणांचा फरक असला की तो नेहमीच महत्त्वाचा, असा सार्वत्रिक नियम नाही. वापरलेल्या आवृत्तीतील लक्षणीय फरकाची मर्यादा आणि तो फरक किती लोकांत आढळतो हे पाहतात. गुणांतील फरक वाचण्याची पद्धत WAIS निकाल कसा वाचावा यात दिली आहे.
महत्त्वाचे म्हणजे कोणत्या क्षमतेने भरपाई होते, कोणत्या टप्प्यावर भार पडतो आणि कोणत्या अटींमध्ये ती भरपाई अपुरी पडते हे ओळखणे. त्यातून अनुकूल वातावरण आणि मदतीचे मार्ग स्पष्ट होतात. हा विचार संज्ञानात्मक प्रोफाइल म्हणजे काय? यात समजावला आहे.