ASD मध्ये IQ ची पातळी विस्तृत पट्ट्यात आढळते; WAIS मध्ये तर्कक्षमता आणि प्रक्रिया गती यांतील फरक दिसू शकतो
ASD, म्हणजे autism spectrum disorder, असलेल्या व्यक्तींचा IQ बौद्धिक अक्षमता दर्शवणाऱ्या पातळीपासून सरासरीपेक्षा जास्त पातळीपर्यंत असतो. केवळ निदानाच्या नावावरून त्या व्यक्तीचा IQ जास्त आहे की कमी हे कळत नाही.
2024 मधील WAIS-IV आणि WISC-V च्या मेटा-विश्लेषणात ASD असलेल्या प्रौढांच्या गटाचा आकलनाधारित तर्क निर्देशांक (PRI) 96.9 आणि प्रक्रिया गती निर्देशांक (PSI) 86.7 होता. मुलांच्या गटातही प्रवाही तर्कशक्ती निर्देशांक (FRI) 96.5, तर PSI 86.6 होता. प्रौढ आणि मुले दोन्ही गटांत तर्कक्षमतेपेक्षा प्रक्रिया गती सुमारे 10 गुण कमी असणे हे ASD मधील वेक्सलर चाचण्यांच्या गट-सरासरीचे सर्वाधिक सातत्यपूर्ण वैशिष्ट्य होते.
कार्यरत स्मृतीही प्रौढांमध्ये PRI पेक्षा 5.8 गुण आणि मुलांमध्ये FRI पेक्षा 7.6 गुण कमी असण्याचा कल होता. मात्र अधिक मोठा आणि सातत्यपूर्ण फरक प्रक्रिया गतीत दिसतो. कार्यरत स्मृती कमी असताना कोणत्या प्रसंगांत भार वाढतो हे कार्यरत स्मृती कमी असण्याची वैशिष्ट्ये यात स्पष्ट केले आहे.
या प्रोफाइलमध्ये तर्कक्षमतेचे गुण सरासरीपेक्षा खूप जास्त आहेत असे नाही; ते प्रक्रिया गतीच्या तुलनेत जास्त आहेत. एखाद्या व्यक्तीच्या निकालात मॅट्रिक्स तर्कातील नियम शोधणे किंवा ठोकळ्यांच्या रचनेतील नमुना समजून तो पुन्हा तयार करणे हे बलस्थान असू शकते.
हा फरक सांगतो की आशय समजून विचार करणे आणि थोड्या वेळात माहिती शोधणे, निवडणे व उत्तर देणे या क्षमता एकाच पातळीवर नसतात. FSIQ मध्ये या दोन्हींचा एकाच आकड्यात समावेश होतो. म्हणून वैयक्तिक निकालात प्रत्येक निर्देशांक आणि उपचाचणी पाहतात. संज्ञानात्मक प्रोफाइल अशा क्षमतांमधील फरक समजून घेण्यासाठी असते.
ASD मध्ये IQ आणि वेळापत्रक सांभाळणे, इतरांशी जुळवून घेणे व रोजची कामे करणे अशा दैनंदिन क्षमतांमध्ये तफावत असू शकते. ASD असलेल्या 2,225 मुलांच्या अभ्यासात बौद्धिक अक्षमता नसलेल्या गटातील अनुकूलनात्मक वर्तनाचे गुण IQ पेक्षा कमी होते आणि दैनंदिन क्षमतांचा अंदाज देण्यासाठी IQ कमकुवत सूचक ठरला. चाचणीत चांगल्या दिसणाऱ्या क्षमता आणि जीवनातील अडथळे यांचा संबंध IQ मधील क्षमतांमधील फरक आणि विकासात्मक विकार यात दिला आहे.
प्रक्रिया गती कमी म्हणजे विचार करण्याची क्षमता कमी असे नाही
प्रक्रिया गती निर्देशांक (PSI) विचारांची खोली किंवा आकलन थेट मोजत नाही. WAIS-IV च्या चिन्हशोध उपचाचणीत नमुन्यासारखे चिन्ह आहे का हे पटकन शोधून ठरवावे लागते. संकेतन उपचाचणीत अंक आणि चिन्ह यांच्या जोड्या पाहून वेळेच्या मर्यादेत चिन्हे लिहीत राहावे लागते.
म्हणजे PSI मध्ये दृश्य माहिती शोधणे, तुलना करणे आणि हाताने उत्तर नोंदवणे हे वेळेत करत राहणे अपेक्षित असते. वेळ घेऊन मजकूर वाचणे आणि विचारांची रचना करणे यापेक्षा येथे वेगळ्या क्षमता लागतात.
त्यामुळे स्पष्टीकरण ऐकल्यावर आशय समजतो, पण यादीतून माहिती शोधून उतरवणे, भरपूर माहितीची कमी वेळेत तुलना करणे किंवा निर्णय घेत नोंदी करत राहणे यात विलंब किंवा थकवा येऊ शकतो. स्वतःच्या वेगाने अचूक काम करता येते, पण वेळेची मर्यादा आल्यावर कामगिरी तशी होत नाही, असा हा फरक आहे.
PSI कमी असण्याचा दैनंदिन परिणाम माहिती शोधणे, निर्णय घेणे, नोंद करणे आणि वेळेच्या मर्यादेत काम चालू ठेवणे यांपैकी कुठे वेळ किंवा थकवा अधिक येतो यावर अवलंबून असतो. प्रक्रिया गती कमी असण्याची वैशिष्ट्ये यात कामाच्या वेगवेगळ्या प्रसंगांत हे फरक स्पष्ट केले आहेत.
भाषिक आकलन चांगले असूनही संभाषण किंवा अस्पष्ट सूचनांत अडचण येऊ शकते
WAIS-IV चा भाषिक आकलन निर्देशांक (VCI) प्रामुख्याने साम्य, शब्दसंग्रह आणि माहिती या उपचाचण्यांवरून काढला जातो. यात विचारलेल्या शब्दाचा अर्थ सांगणे, दोन शब्दांतील समान गोष्ट ओळखणे आणि शिकलेले ज्ञान आठवणे अशी कामे असतात.
संभाषणात मात्र ठरावीक प्रश्न नसतो. समोरच्या व्यक्तीला काय जाणून घ्यायचे आहे हे ओळखावे लागते, आवश्यक तेवढी माहिती द्यावी लागते आणि तिच्या प्रतिसादानुसार विषय पुढे न्यावा किंवा बदलावा लागतो. संभाषण कौशल्यांच्या पद्धतशीर आढाव्यात ASD गटात संभाषण सुरू करणे व प्रतिसाद देणे, विषयात नवी माहिती जोडणे आणि योग्य वेळी विषय बदलणे यांत फरक आढळले.
म्हणून VCI जास्त असणे आणि संभाषण किंवा अस्पष्ट सूचनांत अडचण येणे यात विरोधाभास नाही. कामावर “हे नीट करून द्या” किंवा “शक्य तितक्या लवकर” असे सांगितल्यावर गरज सोप्या शब्दांची नसून पूर्ण कामाचा नमुना, मुदत आणि प्राधान्यक्रम यांची असते. शब्दांचा अर्थ कळत असला, तरी निर्णयासाठी लागणाऱ्या अटी सांगितलेल्या नसतील तर नेमके काय करायचे हे ठरत नाही.
अनुकूल कामाचे स्वरूप आणि अडणारे टप्पे शोधण्यासाठी WAIS वापरा
ASD मधील WAIS निकाल वाचताना जास्त गुण मिळालेल्या क्षमतेचा रोज कुठे उपयोग होतो आणि कमी गुण मिळालेल्या क्षमतेवर तसाच भार कुठे पडतो हे जोडून पाहिल्यास निकाल अधिक ठोसपणे समजतो.
उदाहरणार्थ, तर्कक्षमता चांगली पण प्रक्रिया गती कमी असेल, गुंतागुंतीचा आशय समजत असेल पण कमी वेळेत तुलना व नोंदी करताना अडत असेल, तर वेळेची मर्यादा सैल करणे, लगेच उत्तर देण्याची गरज कमी करणे आणि एकावेळी हाताळायचे प्रमाण कमी करणे अधिक उपयोगी पडते. काम तयार करणे आणि तपासणे वेगळे केल्यानेही एकाच वेळी वेग व अचूकता राखण्याचा भार कमी होतो.
भाषिक आकलन चांगले असून अस्पष्ट सूचनांत अडत असेल, तर स्पष्टीकरण सोपे करण्यापेक्षा निर्णयाचे निकष आणि काम पूर्ण होण्याच्या अटी लिहून द्या. मॅट्रिक्स तर्क किंवा ठोकळ्यांची रचना हे प्रत्यक्ष बलस्थान असेल, तर पूर्ण कामाचा नमुना किंवा आकृतीतून एकूण रचना दाखवल्यास त्या बलस्थानाचा उपयोग करता येतो.
WAIS निकाल वाचण्याचे मूल्य यात आहे की समजून विचार करण्याची क्षमता असूनही, कोणत्या अटी आल्यावर तिचा उपयोग करणे कठीण होते हे स्पष्ट करता येते.