એકંદર IQ સરખો હોય એવા બે લોકોમાંથી એક વ્યક્તિ લાંબું લખાણ વાંચીને વિચાર ગોઠવવામાં સારી હોઈ શકે છે, જ્યારે બીજી વ્યક્તિ ટૂંકા સમયમાં ઘણી માહિતી સરખાવવામાં સારી હોઈ શકે છે. જ્ઞાનાત્મક પ્રોફાઇલ આ તફાવત બતાવે છે.
જ્ઞાનાત્મક પ્રોફાઇલ એકંદર IQની અંદરની રચના બતાવે છે
એકંદર IQ અનેક જ્ઞાનાત્મક કાર્યોમાં જોવા મળતા એકંદર સ્તરને એક સ્કોરમાં બતાવે છે. જ્ઞાનાત્મક પ્રોફાઇલ એ સ્તર કઈ ક્ષમતાઓના સંયોજનથી બન્યું છે તે બતાવે છે.
કસોટી પ્રમાણે માપવામાં આવતાં ક્ષેત્રો બદલાય છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે આ ક્ષમતાઓ જોવામાં આવે છે.
- શબ્દોના અર્થ અને મેળવેલા જ્ઞાનનો ઉપયોગ કરતી ભાષાકીય સમજ
- પહેલી વાર દેખાતી સમસ્યાના સંબંધ અને નિયમ ઓળખતો તર્ક
- આકાર, જગ્યા અને ગોઠવણીને મનમાં સંભાળતી દૃશ્ય-સ્થાનિક પ્રક્રિયા
- માહિતી થોડો સમય યાદ રાખીને તેનો ઉપયોગ કરતી વર્કિંગ મેમરી
- વસ્તુઓ સરખાવવી, શોધવી અને લખીને ઉતારવાનું કામ ઝડપથી અને ચોક્કસ રીતે ચાલુ રાખતી પ્રક્રિયાની ઝડપ
WAIS-IV Indiaમાં પ્રવાહી તર્ક અને દૃશ્ય-સ્થાનિક પ્રક્રિયાના અલગ મુખ્ય સૂચકાંક નથી; બન્ને સાથે જોડાયેલાં કાર્યો Perceptual Reasoning Index (PRI)માં આવે છે. દરેક સૂચકાંકની રચના WAISના સૂચકાંકમાં અને પાંચ ક્ષમતાઓનો સંબંધ CHC સિદ્ધાંતમાં વિગતે સમજાવ્યો છે.
જ્ઞાનાત્મક પ્રોફાઇલમાં સમાન ઉંમરના લોકોની સરખામણીમાં મળેલું સ્તર અને પોતાની જ ક્ષમતાઓમાં તુલનાત્મક ઊંચું-નીચું સ્તર અલગ જોવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, પ્રક્રિયાની ઝડપ સમવયસ્ક લોકોની સરેરાશ કરતાં ઊંચી હોય, છતાં ભાષાકીય સમજ અને તર્ક તેનાથી પણ વધુ ઊંચાં હોય, તો પોતાની પ્રોફાઇલમાં પ્રક્રિયાની ઝડપ તુલનાત્મક રીતે નીચું ક્ષેત્ર બને છે.
એટલે પોતાની ક્ષમતાઓમાં સૌથી નીચું ક્ષેત્ર સામાન્ય લોકો કરતાં નીચું હોય જ એવું નથી. એકંદર IQ સરખો હોય, છતાં બધી ક્ષમતાઓના સ્કોર એકબીજાની નજીક હોય એવી વ્યક્તિ અને ઊંચી-નીચી ક્ષમતાઓમાં મોટો તફાવત હોય એવી વ્યક્તિ કયા કાર્યમાં સારી ક્ષમતા બતાવે છે તે જુદું હોઈ શકે છે.
ક્ષમતાઓનો તફાવત કામ, વાતચીત અને અભ્યાસના તબક્કામાં દેખાય છે
રોજિંદા જીવનમાં ફક્ત વ્યવસાયનું નામ નહીં, પરંતુ તે કામમાં કયાં પગલાં લેવા પડે છે તે જોવામાં આવે છે.
ભાષાકીય સમજ ઊંચી અને પ્રક્રિયાની ઝડપ તુલનાત્મક રીતે નીચી હોય એવી વ્યક્તિ રિપોર્ટનો હેતુ સમજીને મુખ્ય મુદ્દા અને નિષ્કર્ષ ઝડપથી નક્કી કરી શકે છે. પરંતુ આંકડા કે અવતરણ શોધવા, દાખલ કરવા, ફોર્મેટ સરખું કરવા અને મોકલતા પહેલાં તપાસવાના તબક્કામાં ઘણો સમય લાગી શકે છે. સમજવામાં મોડું પડતું નથી; સમજેલી વાતને તૈયાર કામમાં ફેરવવાના છેલ્લા તબક્કામાં શોધવું, દાખલ કરવું અને તપાસવું ભેગાં થાય છે.
તર્ક અથવા દૃશ્ય-સ્થાનિક પ્રક્રિયા ઊંચી અને વર્કિંગ મેમરી તુલનાત્મક રીતે નીચી હોય એવી વ્યક્તિ શરતો કાગળ પર ગોઠવેલી હોય ત્યારે સમસ્યાની રચના કે ઉકેલ શોધી શકે છે. પરંતુ મૌખિક રીતે મળેલી ઘણી શરતો અથવા ગણતરીના વચ્ચેના જવાબ ફક્ત મનમાં રાખવા પડે, ત્યારે અટકી શકે છે. અભ્યાસમાં પણ મુશ્કેલી ખ્યાલની જટિલતા કરતાં મનમાં ગણતરી કરવા અથવા અનેક શરતો યાદ રાખવામાં થઈ શકે છે.
એક જ સૂચના લખાણમાં વાંચવાથી સહેલાઈથી સમજાય એવી વ્યક્તિ પણ હોઈ શકે છે અને તેને આકૃતિમાં બતાવવાથી સંબંધ ઝડપથી સમજાય એવી વ્યક્તિ પણ હોઈ શકે છે. આ તુલનાત્મક તફાવત ભાષાકીય અને અભાષાકીય ક્ષમતાનો તફાવતમાં સમજાવ્યો છે.
“સમજવું, યાદ રાખવું, નિર્ણય કરવો અને રજૂ કરવું”માંથી ક્યાં અટકાય છે તે અલગ પાડવું
BrainTypeIQ ક્ષમતાઓના તફાવતને રોજિંદા અનુભવ સાથે જોડવા માટે મુશ્કેલીને સમજવું, યાદ રાખવું, નિર્ણય કરવો અને રજૂ કરવું એમ ચાર તબક્કામાં જુએ છે. “મીટિંગમાં વાતનો પ્રવાહ પકડી શકાતો નથી” એવું એક જ અનુભવ હોય, તો પણ અટકવાનું કારણ એક જ ન હોય.
| તબક્કો | ખરેખર શું થાય છે | કઈ શરત બદલવી |
|---|---|---|
| સમજવું | વિશેષ શબ્દો અથવા પહેલેથી જાણવી જરૂરી હોય એવી માહિતી સમજાતી નથી, એટલે બોલેલી વાતનો અર્થ જોડાતો નથી | મીટિંગનો મુદ્દો, શબ્દો અને સામગ્રી પહેલાંથી મોકલવી |
| યાદ રાખવું | આગળની વાત સાંભળતી વખતે અગાઉનો મુદ્દો કે પોતાનો પ્રશ્ન ભૂલી જવાય છે | મુખ્ય મુદ્દા અને હજી નક્કી ન થયેલી બાબતો સહિયારી નોંધમાં લખવી |
| નિર્ણય કરવો | વાત સમજાય છે, પરંતુ સંમત થવું, અસંમત થવું કે પ્રશ્ન પૂછવો—તેમાંથી શું જવાબ આપવો તે નક્કી થતું નથી | નિર્ણયનો આધાર અથવા વિકલ્પો પહેલાંથી બતાવવા |
| રજૂ કરવું | મીટિંગ પછી લખીને કહી શકાય છે, પરંતુ તરત શબ્દોમાં ગોઠવતા પહેલાં વાત આગળ વધી જાય છે | બોલવાના મુખ્ય મુદ્દા પહેલાં તૈયાર કરવા અને ચેટ અથવા મીટિંગ પછી લખીને ઉમેરવા |
માત્ર “મીટિંગ મુશ્કેલ લાગે છે” એટલું જાણવાથી કઈ શરત બદલવી તે નક્કી થતું નથી. જ્ઞાનાત્મક પ્રોફાઇલ પરથી ભાર કયા તબક્કામાં ભેગો થઈ શકે છે તે નક્કી કરીને, વાસ્તવિક પરિસ્થિતિમાં શું થાય છે તે જોવામાં આવે છે. સમયમર્યાદા, વચ્ચે અટકાવવું અને એકસાથે અનેક કામ ઉમેરાય, ત્યારે એક જ વ્યક્તિમાં પણ ભાર કયા તબક્કામાં પડે છે તે બદલાઈ શકે છે.
મજબૂત ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરીને મુશ્કેલ તબક્કો સહેલો બનાવવો
જ્ઞાનાત્મક પ્રોફાઇલ ત્યારે ઉપયોગી બને છે, જ્યારે મજબૂત ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરીને મુશ્કેલ તબક્કો સહેલો બનાવતી રીત તૈયાર કરવામાં આવે છે.
ભાષાકીય સમજ મજબૂત હોય અને માહિતી સરખાવવા કે દાખલ કરવામાં સમય લાગતો હોય, તો વર્ગીકરણનો આધાર, કામ પૂરું થવાની શરતો અને નક્કી વાક્યો પહેલાંથી શબ્દોમાં નક્કી કરીને વિકલ્પો અથવા ટેમ્પલેટમાં લખી રાખી શકાય છે. ઊંચી ભાષાકીય સમજનો દરેક કેસમાં ફરી નિર્ણય લેવા માટે ઉપયોગ ન કરવો પડે; ઝડપ જરૂરી હોય ત્યારે ફક્ત પસંદગી અને દાખલ કરવાનું બાકી રહે એવી રચના બનાવી શકાય છે.
તર્ક અથવા દૃશ્ય-સ્થાનિક પ્રક્રિયા મજબૂત હોય અને અનેક શરતો યાદ રાખવામાં મુશ્કેલી પડે, તો પગલાંનો ક્રમ અને એક પગલું બીજા પર કેવી રીતે આધાર રાખે છે તે આકૃતિ અથવા ફ્લોચાર્ટમાં બતાવી શકાય છે. વચ્ચે મળેલા પરિણામ અને હાલ કયા તબક્કે કામ ચાલી રહ્યું છે તે કાગળ પર લખી રાખી શકાય છે. રચના શોધવાની શક્તિનો ઉપયોગ થાય છે અને વિચારવા માટે જરૂરી માહિતી ફક્ત મનમાં રાખવાનું પ્રમાણ ઘટે છે.
જે કૌશલ્યની જરૂર હોય તેનો સીધો અભ્યાસ કરવો જોઈએ, જ્યારે માહિતી યાદ રાખવા અથવા વારંવાર સરખાવવામાં થતો ભાર નોંધ, ચેકલિસ્ટ, ટેમ્પલેટ અને કામને તબક્કામાં વહેંચવાથી ઘટાડવો જોઈએ. નીચા ક્ષેત્રને એકસરખી રીતે તાલીમ આપવાથી બધું બદલાશે એવી અપેક્ષા કરતાં આ રીત સીધી રોજિંદા કામમાં ઉપયોગી બને છે.
BrainTypeIQની 9 કસોટીઓથી એકંદર IQ અને પાંચ ક્ષેત્રોની જ્ઞાનાત્મક પ્રોફાઇલ જોઈ શકાય છે. પરિણામ મળ્યા પછી BrainTypeIQ રિપોર્ટ કેવી રીતે વાંચવો પ્રમાણે ક્ષેત્રોના તફાવતને કામ અથવા અભ્યાસના ચોક્કસ તબક્કા સાથે જોડી શકાય છે.