यस लेखले जापानी WAIS-IV को संरचनालाई सन् 2024 मा प्रकाशित अमेरिकी WAIS-5 सँग तुलना गर्छ।
प्रत्यक्षण तर्क दृश्य–स्थानिक क्षमता र तरल तर्कमा छुट्टियो
सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन WAIS-IV को प्रत्यक्षण तर्क (PRI) मा पर्ने क्षेत्र अमेरिकी WAIS-5 मा दृश्य–स्थानिक क्षमता (VSI) र तरल तर्कक्षमता (FRI) गरी दुई सूचकमा छुट्टिनु हो।
| WAIS-IV | अमेरिकी WAIS-5 | स्कोरबाट बुझिने कुरा |
|---|---|---|
| भाषिक बुझाइ (VCI) | भाषिक बुझाइ (Verbal Comprehension, VCI) | शब्दको ज्ञान, अवधारणा बुझाइ र भाषिक तर्क |
| प्रत्यक्षण तर्क (PRI) | दृश्य–स्थानिक क्षमता (Visual Spatial, VSI) | आकार र स्थानको सम्बन्ध बुझेर स्थानिक संरचना बनाउने क्षमता |
| प्रत्यक्षण तर्क (PRI) | तरल तर्कक्षमता (Fluid Reasoning, FRI) | पहिलो पटक देखिएको सम्बन्ध, नियम र परिमाणको सम्बन्ध पत्ता लगाउने क्षमता |
| कार्यशील स्मृति (WMI) | कार्यशील स्मृति (Working Memory, WMI) | जानकारी अस्थायी रूपमा मनमा राख्दै प्रयोग गर्ने क्षमता |
| प्रशोधन गति (PSI) | प्रशोधन गति (Processing Speed, PSI) | साधारण दृश्य जानकारी छिटो र सही रूपमा प्रशोधन गर्ने क्षमता |
WAIS-IV मा ब्लक ढाँचा, म्याट्रिक्स तर्क र दृश्य पजल का स्कोर एउटै PRI मा समेटिन्छन्। WAIS-5 मा ब्लक ढाँचा (Block Design) र दृश्य पजल (Visual Puzzles) बाट VSI तथा म्याट्रिक्स तर्क (Matrix Reasoning) र तौल सन्तुलन (Figure Weights) बाट FRI निकालिन्छ।
त्यसैले WAIS-IV मा PRI का उपपरीक्षणसम्म हेरेर बुझिने “दृश्य–स्थानिक कार्य वा तरल तर्कको कार्यमध्ये कुन उच्च छ” भन्ने कुरा WAIS-5 मा VSI र FRI को स्कोर अन्तरबाट प्रत्यक्ष हेर्न सकिन्छ। WAIS-5 मा समग्र IQ सँगै संज्ञानात्मक क्षमताको विवरण WAIS-IV भन्दा थप विस्तारमा बुझ्न सकिने भयो।
यी 5 सूचक र Gc, Gf, Gv, Gwm तथा Gs को सम्बन्ध CHC सिद्धान्त र WAIS को सम्बन्ध मा समेटिएको छ।
दृश्य कार्यशील स्मृति मापन गर्ने उपपरीक्षण थपिए
WAIS-IV को WMI अङ्क दोहोर्याउने र अङ्कगणित जस्ता सुनाएर दिइने कार्यबाट निकालिन्छ। अमेरिकी WAIS-5 को मुख्य WMI पनि सुनाइएका अङ्क प्रयोग गर्ने अङ्क क्रम मिलाउने (Digit Sequencing) र लगातार अङ्क दोहोर्याउने (Running Digits) बाट निकालिन्छ।
WAIS-5 मा तिनबाट अलग दृश्य कार्यशील स्मृति मापन गर्ने दुई उपपरीक्षण थपिए।
| उपपरीक्षण | कार्यमा प्रयोग हुने प्रशोधन |
|---|---|
| चिह्न स्मृति (Symbol Span) | आकृति र पानामा तिनको स्थान अस्थायी रूपमा सम्झने |
| स्थानिक जोड (Spatial Addition) | दृश्य–स्थानिक जानकारी सम्झेर प्रयोग गर्ने, आवश्यक नभएको जानकारी हटाउने र बाँकीलाई एकमाथि अर्को राखेर मिलाउने |
यी 2 उपपरीक्षणबाट दृश्य कार्यशील स्मृति सूचक (Visual Working Memory Index) निकालिन्छ। सुनेको जानकारी मनमा राख्ने र प्रयोग गर्ने क्षमतासँगै दृश्य वा स्थानिक जानकारी प्रयोग गर्ने कार्यशील स्मृति अलग स्कोरका रूपमा हेर्न सकिने भयो।
FSIQ का उपपरीक्षण 10 बाट 7 भए
FSIQ बनाउने उपपरीक्षण जापानी WAIS-IV का 10 बाट अमेरिकी WAIS-5 का 7 भए।
| परिवर्तन | अमेरिकी WAIS-5 को FSIQ मा उपपरीक्षणको अवस्था |
|---|---|
| WAIS-IV बाट निरन्तर | समानता (Similarities), शब्दज्ञान (Vocabulary), ब्लक ढाँचा (Block Design), म्याट्रिक्स तर्क (Matrix Reasoning), कोडिङ (Coding) |
| FSIQ मा नयाँ समावेश | तौल सन्तुलन (Figure Weights) |
| WAIS-IV को अङ्क दोहोर्याउने कार्यबाट छुट्याएर समावेश | अङ्क क्रम मिलाउने (Digit Sequencing) |
| FSIQ बाट हटाइएका | सामान्य ज्ञान (Information), दृश्य पजल (Visual Puzzles), अङ्कगणित (Arithmetic), चिह्न खोज्ने (Symbol Search) |
अङ्क क्रम मिलाउने (Digit Sequencing) WAIS-IV को अङ्क दोहोर्याउने उपपरीक्षणभित्रको क्रम मिलाउने कार्यबाट अलग गरिएको हो। तौल सन्तुलन (Figure Weights) जापानी WAIS-IV मा PRI को पूरक उपपरीक्षण थियो। WAIS-5 मा यो FRI को मुख्य उपपरीक्षण भयो।
दृश्य पजल (Visual Puzzles) र चिह्न खोज्ने (Symbol Search) WAIS-5 बाट हटेका होइनन्। यी अझै VSI र PSI का मुख्य उपपरीक्षण हुन्, तर FSIQ को संरचनाबाट बाहिर छन्।
7 उपपरीक्षणमा घटेको कुरा FSIQ निकाल्न प्रयोग हुने संरचना हो। जापानी WAIS-IV मा 10 मुख्य र 5 पूरक उपपरीक्षण तथा अमेरिकी WAIS-5 मा 10 मुख्य र 10 पूरक उपपरीक्षण छन्। पूरक उपपरीक्षण 5 बाट 10 भएकाले सम्पूर्ण परीक्षणका उपपरीक्षण 15 बाट 20 भए। यसको अर्थ एकै पटक 20 वटै उपपरीक्षण सञ्चालन गर्नु होइन; उद्देश्यअनुसार पूरक उपपरीक्षण थपिन्छन्।
उपपरीक्षण थपिए, छुट्टिए र हटाइए
अमेरिकी WAIS-5 मा उपपरीक्षण थपिनुका साथै WAIS-IV का कार्य छुट्याउने, हटाउने वा तिनको भूमिका बदल्ने परिवर्तन भए।
| परिवर्तन | उपपरीक्षण |
|---|---|
| WAIS-5 मा थपिएका | लगातार अङ्क दोहोर्याउने (Running Digits), समुच्चय सम्बन्ध (Set Relations), परिमाण नामकरण गति (Naming Speed Quantity), चिह्न स्मृति (Symbol Span), स्थानिक जोड (Spatial Addition) |
| अङ्क दोहोर्याउने कार्य 3 उपपरीक्षणमा छुट्टियो | अङ्क क्रम मिलाउने (Digit Sequencing), उही क्रममा अङ्क दोहोर्याउने (Digits Forward), उल्टो क्रममा अङ्क दोहोर्याउने (Digits Backward) |
| हटाइएका | चित्र पूरा गर्ने (Picture Completion), चित्रमा चिह्न लगाउने (Cancellation) |
| मुख्य उपपरीक्षणमा बदलिएको | तौल सन्तुलन (Figure Weights) |
| पूरक उपपरीक्षणमा बदलिएका | सामान्य ज्ञान (Information), अङ्कगणित (Arithmetic) |
WAIS-IV को अङ्क दोहोर्याउने उपपरीक्षणमा उही क्रम, उल्टो क्रम र अङ्क क्रम मिलाउने कार्य एउटै स्कोरमा समेटिएका थिए। WAIS-5 मा तीनवटा अलग उपपरीक्षण बने। अङ्क क्रम मिलाउने (Digit Sequencing) मुख्य WMI र FSIQ मा तथा उही क्रममा अङ्क दोहोर्याउने (Digits Forward) र उल्टो क्रममा अङ्क दोहोर्याउने (Digits Backward) पूरक उपपरीक्षणमा प्रयोग हुन्छन्। नयाँ थपिएका 5 उपपरीक्षणले तरल तर्क, श्रव्य तथा दृश्य कार्यशील स्मृति र प्रशोधन गति मापन गर्ने दायरा बढाउँछन्।
मुख्य सूचकबाहेक WAIS-5 मा GAI सहित 15 पूरक सूचक (Ancillary Index) छन्। तिनमध्ये 14 नयाँ हुन्। 5 मुख्य क्षेत्रलाई धेरै उपपरीक्षणबाट हेर्नुका साथै कार्यशील स्मृतिलाई श्रव्य र दृश्य वा जानकारी मनमा राख्ने र प्रयोग गर्ने पक्षमा छुट्याउन सकिन्छ। भाषिक वा हातको प्रतिक्रियाको भार घटाएर समग्र क्षमता समेट्न पनि सकिन्छ। यसरी उद्देश्यअनुसार नतिजा छुट्याएर बुझ्ने तरिका थपिएका छन्।