Intelligentie verandert niet overal hetzelfde met leeftijd
De relatie tussen intelligentie en ouder worden is niet simpelweg dat alles met leeftijd in hetzelfde tempo daalt. Sommige vaardigheden zijn gevoeliger voor leeftijd, terwijl andere relatief behouden blijven.
Verwerkingssnelheid is bijvoorbeeld een domein dat vaker door leeftijd wordt beïnvloed. Woordenschat, kennis en het gebruiken van ervaring blijven vaak langer stabiel en kunnen door opgebouwde ervaring juist een sterke kant blijven.
Wat met leeftijd verandert, is eerder de balans tussen cognitieve domeinen dan intelligentie als geheel. Daarom is het praktischer om niet alleen naar totaal IQ te kijken, maar ook naar welke domeinen gevoeliger zijn voor verandering.
Domeinen die gevoeliger zijn voor leeftijd
Vaardigheden die sterker met leeftijd kunnen veranderen, zijn vooral snel verwerken en nieuwe problemen ter plekke hanteren.
| Domein | Relatie met leeftijd |
|---|---|
| Gs (verwerkingssnelheid) | Relatief vroeg gevoeliger voor leeftijd |
| Gf (fluïde redeneren) | Gevoeliger bij nieuwe problemen en nieuwe regels |
| Gwm (werkgeheugen) | Meer belasting bij vasthouden terwijl je verwerkt |
| Gv (visueel-ruimtelijke verwerking) | Sterk afhankelijk van taaktype en individuele ervaring |
Wanneer verwerkingssnelheid daalt, kan iemand de inhoud nog steeds begrijpen, maar meer belasting ervaren bij snel beoordelen en produceren. Dat betekent niet dat het denkvermogen zelf wegvalt. Het laat zien dat snelheid, vasthouden en output gevoeliger kunnen zijn voor leeftijd.
Fluïde redeneren is het vermogen om in nieuwe problemen regels of relaties te vinden. Met leeftijd kan de belasting toenemen wanneer een nieuwe taak ter plekke moet worden verwerkt. Het is vaak natuurlijker om dit niet als een plotselinge daling te zien, maar als een verschuiving in hoe ervaring en kennis de taak ondersteunen.
Sommige domeinen blijven vaker behouden
Gekristalliseerde intelligentie (Gc) gaat over woordenschat, kennis, verbaal begrip en ervaring gebruiken. Dit daalt niet overal gelijk met leeftijd, maar hangt samen met onderwijs, werk, lezen en sociale ervaring.
Iemand die vroeger nieuwe problemen direct oploste, kan met leeftijd vaker eerdere kennis en ervaring gebruiken. Dat is niet alleen verlies, maar ook een verandering in de verhouding tussen vaardigheden.
Wat met leeftijd sneller verandert, is vaak snel verwerken en nieuwe taken direct aanpakken. Kennis en ervaring kunnen juist op een andere manier blijven bijdragen aan oordeel.
Leeftijdsverschil en individueel verschil zijn niet hetzelfde
Ook mensen van dezelfde leeftijd kunnen sterk verschillende cognitieve profielen hebben. Slaap, gezondheid, werk- of leerervaring, stress en ervaring met tests kunnen allemaal invloed hebben op resultaten.
Daarom kun je niet eenvoudig zeggen dat een vaardigheid op een bepaalde leeftijd altijd op één manier verandert. Algemene leeftijdstrends en verschillen binnen iemands eigen profiel moeten apart worden gelezen.
Zo kan de ene vijftiger sterke woordenschat en kennis hebben met meer belasting in verwerkingssnelheid, terwijl een ander verwerkingssnelheid behoudt maar sneller belasting in het werkgeheugen ervaart. Belangrijker dan leeftijd zelf is onder welke voorwaarden iemand kracht laat zien en onder welke voorwaarden belasting ontstaat.
De betekenis van leeftijdsgecorrigeerde scores
In intelligentieonderzoeken zoals WAIS worden scores berekend met normen die rekening houden met leeftijd. Dat is bedoeld om te zien waar iemand staat binnen dezelfde leeftijdsgroep.
Een score van iemand van 50 jaar wordt in principe vergeleken met een normgroep rond dezelfde leeftijd. Je vergelijkt dus niet rechtstreeks de ruwe score met die van een jongere persoon, maar leest de positie binnen leeftijdsnormen.
Met BrainTypeIQ kun je via een online IQ-test met 9 onderdelen het totaal IQ en verschillen in het cognitieve profiel bekijken. Het is geen vervanging voor een diagnose, maar kan wel een ingang zijn om sterke punten, belasting en de balans tussen verwerkingssnelheid en werkgeheugen per domein te bekijken.