दृश्य–स्थानिक प्रशोधन आकार र स्थानगत सम्बन्ध कायम राख्दै मनमा रूपान्तरण गर्ने क्षमता हो
दृश्य–स्थानिक प्रशोधन भनेको आकार, दिशा र स्थानगत सम्बन्ध कायम राख्दै आकृतिलाई मनमा घुमाउने, टुक्र्याउने र जोड्ने क्षमता हो। देखेको आकार जस्ताको तस्तै चिन्नुभन्दा त्यसको दिशा फेर्दा वा धेरै चरणको रूपान्तरण पछ्याउँदा यसको उच्च वा न्यून स्तर बढी स्पष्ट देखिन्छ।
यसमा आकृतिलाई मनमा घुमाउने, वस्तुको माथि–तल, दायाँ–बायाँ र अगाडि–पछाडिको सम्बन्ध कायम राख्ने, तथा भागहरू जोडेर पूर्ण आकारबारे सोच्ने प्रक्रिया समावेश छन्। “दृश्य–स्थानिक बोध” पनि आकार र स्थानगत सम्बन्ध बुझ्ने तथा प्रयोग गर्ने क्षमता जनाउन प्रयोग हुन्छ।
आफू हिँड्ने दिशाअनुसार नक्सा पढ्दा, घरको रेखाचित्रबाट कोठाको व्यवस्था कल्पना गर्दा, वा फर्निचरलाई कुन दिशामा घुमाउँदा ढोकाबाट छिराउन सकिन्छ भनेर सोच्दा यो क्षमता प्रयोग हुन्छ।
दृश्य–स्थानिक प्रशोधनको उच्च वा न्यून स्तर देखिने अवस्था
| अवस्था | Gv उच्च हुँदा | Gv न्यून हुँदा |
|---|---|---|
| घुमाइ र दिशा | घुमाइसकेपछिको आकार छिटो तुलना गर्न सकिन्छ | घुमाइएको र ऐनामा देखिने उल्टो आकृतिबीच भ्रम हुन सक्छ |
| भाग र पूर्ण आकार | पूर्ण आकारबाट कुन भाग कसरी जोडिन्छ भनेर पत्ता लगाउन सकिन्छ | कुनै भाग पूर्ण आकारको कुन ठाउँमा पर्छ भन्ने बुझ्न समय लाग्छ |
| नक्सा र रेखाचित्र | दिशा फेरिए पनि स्थानगत सम्बन्ध कायम राखेर पढ्न सकिन्छ | चित्रको दिशा फेरिँदा उही व्यवस्थाका रूपमा बुझ्न कठिन हुन्छ |
| धेरै चरणको रूपान्तरण | पट्याउने, काट्ने र जोड्ने चरण मनमा पछ्याउन सकिन्छ | बीचको आकार वा स्थानगत सम्बन्ध हराउन सक्छ |
WAIS मा ब्लक ढाँचा, दृश्य पजल र चित्रमा छुटेको भाग खोज्ने कार्यमा स्पष्ट देखिन्छ
WAIS-IV मा दृश्य–स्थानिक प्रशोधनसँग बलियो सम्बन्ध राख्ने उपपरीक्षणहरू प्रत्यक्षण तर्क सूचक (PRI) मा पर्छन्।
| उपपरीक्षण | प्रकार | मुख्य प्रशोधन |
|---|---|---|
| ब्लक ढाँचा | मुख्य उपपरीक्षण | नमुनालाई भागमा छुट्याएर ब्लकको दिशा र व्यवस्था मिलाउँदै फेरि बनाउने |
| दृश्य पजल | मुख्य उपपरीक्षण | पूर्ण चित्र बनाउने भागहरूलाई मनमा घुमाएर जोड्ने |
| चित्रमा छुटेको भाग | पूरक उपपरीक्षण | समग्र चित्र बुझेर त्यसमा छुटेको महत्त्वपूर्ण भाग पत्ता लगाउने |
यही PRI मा आकृति वा परिमाणका सम्बन्धबाट नियम निकाल्ने म्याट्रिक्स तर्क र तौल सन्तुलन पनि पर्छन्। त्यसैले दृश्य–स्थानिक प्रशोधन (Gv) र तरल तर्कक्षमता (Gf) एउटै सूचकमा समेटिएका छन्।
मूल अङ्ग्रेजी WAIS-5 मा ब्लक ढाँचा (Block Design) र दृश्य पजल (Visual Puzzles) बाट दृश्य–स्थानिक सूचक (VSI) निकालिन्छ। यसलाई तरल तर्क सूचक (FRI) बाट अलग बुझ्न सकिन्छ।
संस्करणअनुसार सूचकको संरचनामा भएका परिवर्तन WAIS-IV र WAIS-5 बीचको भिन्नता मा तुलना गरिएका छन्। WAIS-IV को PRI लाई उपपरीक्षणका आधारमा छुट्याएर बुझ्ने तरिका प्रत्यक्षण तर्क कम हुनुको अर्थ के हो? मा छ।
दृश्य–स्थानिक प्रशोधन र तरल तर्कक्षमताबीचको भिन्नता
दृश्य–स्थानिक प्रशोधन (Gv) र तरल तर्कक्षमता (Gf) बीचको भिन्नता आकृति आफैँलाई रूपान्तरण गर्ने कि आकृतिबीचको सम्बन्धबाट नियम पत्ता लगाउने भन्ने हो।
| क्षेत्र | मुख्य प्रशोधन | प्रतिनिधि कार्य |
|---|---|---|
| Gv: दृश्य–स्थानिक प्रशोधन | आकारलाई घुमाउने, टुक्र्याउने र जोड्ने तथा स्थानगत सम्बन्ध कायम राख्ने | ब्लक ढाँचा, दृश्य पजल, कागज पट्याउने कार्य |
| Gf: तरल तर्कक्षमता | धेरै जानकारीबाट नियम वा बराबरीको सम्बन्ध निकाल्ने | म्याट्रिक्स तर्क, तौल सन्तुलन |
छरिएका टुक्राबाट पूर्ण चित्र बनाउन सकिन्छ कि सकिँदैन भनेर सोच्दा Gv मुख्य हुन्छ। आकृतिको क्रमबाट अर्को कुन आकृति आउँछ भनेर सोच्दा Gf मुख्य हुन्छ। दुवै आकृतिका प्रश्नजस्ता देखिए पनि उत्तर निकाल्न गरिने प्रशोधन फरक हुन्छ।
BrainTypeIQ ले कागज पट्याउने परीक्षण र आकृति संयोजन पजल परीक्षण बाट Gv स्कोर निकाल्छ। यसलाई Gc, Gf, Gwm र Gs सँगै हेर्न सकिन्छ।