Кристалданған интеллект — меңгерген білімді түсіну мен түсіндіруге қолдану қабілеті
Кристалданған интеллект білім көлемінен ғана емес, сол білімді түсіну мен түсіндіруге қолдана алудан көрінеді. Бұған жаңа түсініктемені бұрын білетін сөздермен және бастапқы біліммен байланыстыру, бірнеше ұғымның ұқсастығы мен айырмасын жүйелеу, түсінгенін басқа адамға анық сөзбен жеткізу кіреді.
Кристалданған интеллект ұпайының айырмасы байқалатын жағдайлар
| Жағдай | Gc ұпайы жоғары болғанда | Gc ұпайы төмен болғанда |
|---|---|---|
| Сөздік қор және салалық терминдер | Жаңа сөзді бұрыннан таныс ұғымдармен байланыстырып, мағынасын тезірек түсінеді | Бейтаныс сөз көбейген сайын түсіндірмені ұғуға көбірек уақыт қажет болады |
| Бастапқы білім | Айтылмай қалған алғышартты толықтырып, мәтіннің мәнмәтінін түсіну оңайырақ | Алғышарт нақты берілмесе, ақпаратты біртұтас мағынаға біріктіру қиындайды |
| Ұғымдарды жүйелеу | Бірнеше ұғымның ұқсастығы мен айырмасын сөзбен жинақтау оңайырақ | Тек абстрактілі түсіндірме жеткіліксіз болып, нақты мысал қажет болуы мүмкін |
| Түсіндіру және ойды жеткізу | Анықтама мен себепті мағынасына сай сөздермен түсіндіру оңайырақ | Қажетті сөзді табуға уақыт кетіп, түсіндірме созылып немесе негізгі ойды жинақтау қиындауы мүмкін |
Бұл айырмалардың әңгімеде, жұмыста және оқуда қалай байқалатыны тілдік түсіну ұпайы төмен болғандағы ерекшеліктер мақаласында толығырақ қарастырылады.
WAIS-IV жүйесінде Gc вербалды түсіну индексінен (VCI) айқын көрінеді
WAIS-IV-тің жапон нұсқасында вербалды түсіну индексі (VCI) үш негізгі субтесттен — ұқсастықтар, сөздік қор және жалпы білім тапсырмаларынан есептеледі. Түсіну — қосымша субтест.
| Субтест | Негізгі мазмұны |
|---|---|
| Ұқсастықтар | Екі сөздің немесе ұғымның ортақ қасиетін тауып, абстрактілі қатынас ретінде түсіндіру |
| Сөздік қор | Сөздің мағынасын түсініп, дәл анықтама беру |
| Жалпы білім | Білім алу мен күнделікті тәжірибеден жиналған жалпы білімге сүйеніп жауап беру |
| Түсіну | Қоғамда қалыптасқан тәртіп пен күнделікті шешімдердің себептерін сөзбен түсіндіру |
Сөздік қор мен жалпы білім субтесттері меңгерілген сөздер мен білімді тікелей қолдануды талап етеді. Ұқсастықтар мен түсіну субтесттерінде сол білімге қоса ұғымдарды немесе себептерді жүйелеп, сөзбен жауап беру керек. Сондықтан VCI білім көлемін ғана емес, білімді түсіну мен түсіндіруге қолдануды да көрсетеді.
Кристалданған интеллект оқу, тәжірибе және мәдени орта арқылы жиналады
Gc білім алу, кітап оқу, әңгімелесу және жұмыс тәжірибесі арқылы қалыптасады. Жаңа мәлімет бұрыннан бар біліммен, соның ішінде таныс сөздермен және ұғымдармен байланысқанда, оны қолдану оңайырақ болады. Адам меңгеретін білімнің мазмұны қолданатын тіліне, тұратын ортасына, алған біліміне және мәдениетіне байланысты өзгереді.
Сөздік қор мен білімді қолдану қабілеті алғаш көрген мәселені шешу немесе ақпаратты жылдам өңдеуге қарағанда жастың кейінгі кезеңдеріне дейін өсіп, ересек шақта да салыстырмалы жақсы сақталады. Қабілеттердің жасқа байланысты өзгеруі интеллект және жас мақаласында толығырақ түсіндіріледі.
Кристалданған және сұйық интеллекттің айырмасы
Кристалданған интеллект (Gc) пен сұйық интеллекттің (Gf) айырмасы — бұрын меңгерген білімді қолдану мен алғаш көрген қатынасты сол сәтте табудың айырмасы.
| Сала | Негізінен нені қолданады? | Мысал |
|---|---|---|
| Gc — кристалданған интеллект | Бұрын меңгерілген сөздік қор, білім және ұғымдар | Салалық терминдер мен бастапқы білімді қолданып мәтінді түсіну |
| Gf — сұйық интеллект | Алғаш берілген ақпараттағы қатынас пен заңдылық | Бұрын көрмеген пішіндер қатарынан заңдылық табу |
Жаңа салада адам Gf арқылы белгісіз қатынастарды түсінеді, ал меңгерген терминдер мен түсініктер Gc құрамында жиналып, келесі түсіндірмені немесе тапсырманы түсінуге негіз болады.
BrainTypeIQ сөздік қор: антонимдер және тілдік аналогиялар субтесттері арқылы Gc ұпайын есептеп, оны Gf, Gv, Gwm және Gs ұпайларымен бірге көрсетеді.