Сұйық пайымдау — алғаш көрген тапсырмаға шешу тәсілін құру қабілеті
Сұйық пайымдаудың негізі білім көлемі немесе есептеу жылдамдығы емес, алғаш көрген тапсырмадағы қатынастар мен заңдылықтарды тауып, шешу тәсілін құру. Сұйық интеллект ұғымы да осы Gf қабілетін білдіреді.
Бірнеше мысалдан ортақ заңдылық табу, берілген шарттарды ретімен қолдану, қатынас немесе теңдік арқылы белгісіз шаманы шығару осы қабілетке жатады. Олар индуктивті, дедуктивті және сандық пайымдау деп аталады әрі пішіндермен ғана емес, сөздермен немесе сандармен берілген тапсырмаларда да қолданылады.
Сұйық пайымдау ұпайының айырмасы байқалатын жағдайлар
| Тапсырмадағы жағдай | Gf ұпайы жоғары болғанда | Gf ұпайы төмен болғанда |
|---|---|---|
| Жасырын заңдылық | Аз мысалдан ортақ заңдылықты табу оңайырақ | Заңдылық нақты айтылмаса, көбірек әрекет жасап, жиі қателесуі мүмкін |
| Бірнеше қатынас | Пішін, сан және кеңістіктегі орын арасындағы бірнеше қатынасты бір шешімге біріктіру оңайырақ | Бір заңдылықты орындағанымен, бірнеше қатынастың бірін ескермей қалуы мүмкін |
| Болжамды тексеру | Ықтимал жауаптарды мысалдармен салыстырып, сәйкес келмейтінін алып тастау оңайырақ | Бірден көзге түскен белгіге сүйеніп, оның барлық мысалға сәйкес келетінін толық тексермеуі мүмкін |
| Шарттың өзгеруі | Тапсырма алдыңғысына ұқсаса да, жаңа шарт бойынша шешу тәсілін қайта құрады | Заңдылық өзгергенде бұрынғы тәсілді сол күйінде қолдануға бейім болуы мүмкін |
WAIS жүйесінде Gf матрицалық пайымдау мен таразы субтесттерінен айқын көрінеді
WAIS-IV-тің жапон нұсқасында матрицалық пайымдау мен таразы тапсырмалары перцептивтік пайымдау индексінің (PRI) құрамына кіреді және сұйық пайымдаумен тығыз байланысты. Матрицалық пайымдау — негізгі, ал таразы — қосымша субтест.
| Субтест | Негізінен қандай пайымдау қажет? |
|---|---|
| Матрицалық пайымдау | Пішіндердің орналасуы мен өзгерісінен жасырын заңдылықты табатын индуктивті пайымдау |
| Таразы | Тепе-теңдік пен мәндес қатынастардан белгісіз сандық қатынасты шығару |
WAIS-IV-тің жапон нұсқасында сұйық пайымдау (Gf) мен кеңістіктік-көру өңдеуі (Gv) бір PRI құрамына біріктірілген. Gv пішіндермен және олардың орналасуымен жұмыс істеуді қамтиды. АҚШ-тағы WAIS-5 нұсқасында матрицалық пайымдау мен таразыдан сұйық пайымдау индексі (FRI) есептеліп, ол кеңістіктік-көру индексінен (VSI) бөлек көрсетіледі.
WAIS-IV жүйесінде PRI ұпайы төмен болғанда сұйық пайымдау мен кеңістіктік-көру өңдеуін субтесттер арқылы ажырату тәсілі перцептивтік пайымдау ұпайының төмен болуы мақаласында қарастырылады.
Сұйық және кристалданған интеллекттің айырмасы
Сұйық интеллект (Gf) пен кристалданған интеллекттің (Gc) айырмасы — жаңа қатынасты анықтап, жауап шығару мен бұрын меңгерген білімді қолданудың айырмасы.
| Сала | Негізінен нені қолданады? | Мысал |
|---|---|---|
| Gf — сұйық интеллект | Сол сәтте табылған қатынас пен заңдылық | Бұрын көрмеген пішіндер қатарынан өзгеру заңдылығын анықтау |
| Gc — кристалданған интеллект | Бұрын меңгерілген сөздік қор, білім және ұғымдар | Салалық терминдер мен бастапқы білімді қолданып мәтінді түсіну |
Жаңа салада адам Gf арқылы белгісіз қатынастарды түсінеді, ал сол кезде меңгерген білім Gc құрамында жиналып, кейінгі пайымдауға негіз болады.
Орташа алғанда, Gf ұпайында жасқа байланысты төмендеу Gc-ге қарағанда ертерек байқалады, ал сөздік қор мен білім жастың кейінгі кезеңдеріне дейін сақталады. Қабілеттердің өзгеруі интеллект және жас мақаласында толығырақ түсіндіріледі.
BrainTypeIQ матрицалық пайымдау және таразы арқылы пайымдау субтесттерінен Gf ұпайын есептеп, оны Gc, Gv, Gwm және Gs ұпайларымен бірге көрсетеді.