g факторы — әртүрлі зияткерлік тапсырмаларға ортақ құрамдас
Сөздік қор, есептеу, пішіндік пайымдау және жад тапсырмаларының мазмұны әртүрлі. Соған қарамастан, көп адамның нәтижесін салыстырғанда бір тапсырмадан жоғары ұпай алған адам басқа тапсырмалардан да жоғары ұпай алуға бейім болады. Әртүрлі когнитивтік тапсырманың бәріне ортақ осы құрамдас жалпы интеллект факторы, яғни g факторы деп аталады.
Тапсырмалар арасындағы жалпы оң корреляция құбылысы «оң манифолд» деп аталады. Spearman 1904 жылғы зерттеуінде жалпы факторды ұсынғаннан бері g факторы интеллект тестілеріндегі жалпы нәтижені түсіндіретін негізгі ұғымға айналды.
g факторы оң корреляциялардан қалай есептеледі?
g факторы бір сұрақтың жауабымен тікелей өлшенетін ұпай емес. Ол сөздік қор, пайымдау, жад және жылдамдық сияқты бірнеше тапсырманың ұпайлары мен олардың өзара корреляциясынан есептелетін жасырын айнымалы.
Факторлық талдау көптеген тапсырманың нәтижесі бірге өзгеретін бөлікті әр тапсырмаға ғана тән бөліктен ажыратады. Мысалы, сөздік тапсырмада сөз біліміне, таңба іздеуде көрнекі іздеу жылдамдығына тән айырмалар қалады. Ал барлық тапсырма нәтижелерінің бірге өзгеретін бөлігі g факторы ретінде көрсетіледі.
Оң манифолд түрлі мәдениеттер мен тесттерде кеңінен байқалады. Бұл ортақтықты бір жалпы қабілет тудыра ма, әлде ол бірнеше қабілеттің өзара әсерінен және тапсырмаларға ортақ когнитивтік үдерістерден пайда бола ма деген пікірталас жалғасып келеді.
g факторы, IQ және FSIQ арасындағы айырма
| Ұғым | Нені білдіреді? |
|---|---|
| g факторы | Бірнеше когнитивтік тапсырманың корреляциясынан есептелетін жасырын жалпы фактор |
| IQ | Интеллект тестінің нәтижесінің сол жастағы топ ішіндегі орнын көрсететін стандартталған ұпай |
| FSIQ | Бірнеше негізгі субтестті біріктіретін толық шкалалық IQ |
FSIQ мазмұны әртүрлі бірнеше субтестті біріктіретіндіктен, g факторын айқын көрсетеді. Бірақ FSIQ — әр тестке бекітілген құрылым мен түрлендіру әдісі арқылы есептелетін бақыланатын ұпай. Ал g факторы — ұпайлар арасындағы байланысты түсіндіретін жасырын айнымалы.
g жүктемесі тапсырма мен g факторының байланысын көрсетеді
g жүктемесі белгілі бір субтест нәтижесінің g факторымен қаншалықты тығыз байланысты екенін көрсетеді. Қарапайым бір факторлы модельде g жүктемесі .70 болса, оның квадраты .49 болады. Яғни ұпай дисперсиясының 49%-ы g факторымен ортақ.
WAIS-IV талдауында арифметика мен сөздік қор сияқты субтесттердің g жүктемесі салыстырмалы түрде жоғары, ал өңдеу жылдамдығы тапсырмаларында төмен болды. g жүктемесі тапсырманың қиындығын емес, тапсырмалар тобына ортақ қабілетті қаншалықты көрсететінін білдіреді. Бір субтесттің өзінде зерттелетін топқа, бірге қолданылған тесттерге және статистикалық модельге қарай g жүктемесі өзгереді.
IQ тесті мазмұны әртүрлі тапсырмаларды белгілі бір білімге немесе тапсырма форматына байланып қалмай, бүкіл тапсырма тобына ортақ жалпы деңгейді өлшеу үшін біріктіреді.
g факторының оқу үлгерімімен және кәсіби оқытумен байланысы күшті
g факторы әсіресе жаңа мазмұнды оқу және меңгерумен тығыз байланысты. Оқу үлгерімінің метаталдауы мен кәсіби оқыту мен жұмыс нәтижесінің метаталдауы байланыс күші нәтиже түріне қарай өзгеретінін көрсетті.
| Нәтиже | Түзетілген корреляция |
|---|---|
| Оқу үлгерімі | .54 |
| Кәсіби оқыту | .35–.49 |
| Қазіргі жұмыс нәтижесі | .18–.22 |
g факторы оқу мен кәсіби оқытудағы меңгеруді жақсы болжайды. Бірақ оның қазіргі жұмыс нәтижесімен байланысы бұрын есептелгеннен әлсіз. Соңғы жұмыс деректері «жұмыс неғұрлым күрделі болса, g факторының болжам күші соғұрлым жоғары» деген бұрынғы түсіндірмені де қолдамады. IQ көрсететін жалпы деңгейді нақты нәтижемен байланыстыру жолы IQ өлшеудің мәні мақаласында берілген.
g факторы мен CHC теориясының кең қабілеттері әртүрлі деңгейді білдіреді
CHC теориясы интеллектті жалпы қабілет, кең қабілеттер және тар қабілеттер қабаттарына бөледі. Қазіргі Carroll моделінде ең жоғары қабатқа g факторы, оның астына Gc, Gf, Gv, Gwm және Gs сияқты кең қабілеттер орналасады. CHC теориясына бастау болған Horn моделінде ең жоғары жалғыз g факторы болмаған.
g факторы когнитивтік тапсырмалардың бәріне ортақ деңгейді, ал кең қабілеттер адамның қай тапсырма түрінде қабілетін оңай көрсете алатынын білдіреді. Сондықтан жалпы IQ-ы жақын адамдардың тілдік түсіну, пайымдау, кеңістіктік-көру өңдеуі, жұмыс жады мен өңдеу жылдамдығы әртүрлі үйлеседі. Қабілеттер үйлесімін нақты жағдайлармен байланыстыру жолы когнитивтік профиль негіздерінде түсіндіріледі.
BrainTypeIQ тоғыз субтесттен жалпы IQ мен бес қабілет профилін көрсетеді.