Бағалауға қажетті дәлелдерді жарияламаған тесттің IQ көрсеткішіне дәл сан ретінде сенбеңіз. Жарнама, іздеу жүйесіндегі орын, әдемі нәтиже экраны немесе IQ сертификаты өлшеу сапасын дәлелдемейді. Баға мен шарттарды қоса есептегендегі таңдау тәсілі сенімді онлайн IQ тестін таңдау мақаласында берілген.
IQ тестінің өлшеу сапасын анықтайтын төрт нәрсе
| Негіз | Нені тексеру керек | Ол болмаса не болады? |
|---|---|---|
| Стандарттау | Өткізу және ұпай есептеу шарттары бірдей ме? | Құрылғы, уақыт немесе есептеу әдісіндегі айырма ұпайға араласады |
| Норма | Нәтиже кімнің деректерімен салыстырылады? | IQ 100 немесе жоғарғы 2% дегеннің мағынасы анықталмайды |
| Сенімділік | Ұпай қайта тапсырғанда қаншалықты тұрақты болады? | Кездейсоқ дұрыс не қате жауап санды қатты өзгертеді |
| Валидтілік | Ұпайды көрсетілген қабілет ретінде түсіндіруге бола ма? | Бір матрицалық тесттің нәтижесі негізсіз жалпы IQ деп көрсетіледі |
IQ өлшеу сапасын осы төртеудің біреуімен ғана бағалау мүмкін емес. Мысалы, тек пішіндік пайымдауды өлшейтін тест қаншалықты сенімді болса да, оның нәтижесін тіл, жад және өңдеу жылдамдығын қамтитын жалпы IQ деп түсіндіруге болмайды.
Стандарттау және норма
Стандарттау — нұсқаулықты, уақыт шектеуін, тапсырмаларды ұсыну мен ұпай есептеуді, сондай-ақ уақыт біткенде және үзіліс болғанда қолданылатын тәртіпті бірдей ету. Онлайн тестте смартфон мен компьютер экранының айырмасы, интернет кідірісі, тестті қайта тапсыру, іздеу немесе жазба қолдану тәртібі де өлшеу шартына жатады. Қабілеті бірдей адамдар қолданған құрылғысы немесе тестті тапсыру саны ғана әртүрлі болғаны үшін бір-бірінен қатты өзгеше IQ алса, бұл салыстыруға жарайтын шкала емес.
Норма IQ-ды кіммен салыстыратынын анықтайды. Кез келген топтың дұрыс жауаптар санын орташа мәні 100, стандартты ауытқуы 15 болатын IQ ұпайына түрлендіруге болады. Бірақ сайтқа кірген адамдардың орташа нәтижесін 100 ету Қазақстандағы жалпы ересек халық арасындағы орынды көрсетпейді.
Норманы бағалағанда адам санымен бірге жасы, тілі, өңірі, қатысушыларды жинау тәсілі, қайталап тапсыру, күмәнді жауаптар мен аяқталмаған тестерді өңдеу, жасқа қарай түзету, дерек жиналған жыл және қазіргі тапсырма мен ұпай есептеу әдісіне сәйкестік қаралады.
«100 мың қатысушы» дегеннің өзінде бір адамның бірнеше рет тапсырғаны, әр жаста қанша адам болғаны және дерек қашан жиналғаны белгісіз болса, норманың сапасын бағалау мүмкін емес. Басқа тілдегі норманы тек аударылған қазақша тестке сол күйінде қолдануға болмайды. Жапония тестілеу қоғамының негізгі қағидалары да нормативтік топ, іріктеме, стандарттау рәсімі және статистикалық ақпарат тіркеліп, жариялануға тиіс екенін көрсетеді.
Сенімділік, өлшеу қатесі және сенім аралығы
Сенімділік коэффициенті 0 мен 1 аралығында болады және ұпайдың қаншалықты тұрақты ақпарат беретінін көрсетеді. Ішкі бірізділік бір тесттегі тапсырмалардың өзара қаншалықты үйлесетінін, ал қайта тестілеу сенімділігі сол адамдар тестті басқа күні тапсырғанда ұпайдың қаншалықты тұрақты қалатынын көрсетеді. «Сенімділік .90» деу жеткіліксіз: оның қай түрі, кімнің деректерімен және қай ұпай үшін есептелгені қажет.
Сенімділік коэффициенті арқылы өлшеудің стандартты қатесін (SEM) есептеуге болады. Стандартты ауытқуы 15 болатын IQ шкаласында сенімділік .90 болса, SEM шамамен 4,7 балл. 95% сенім аралығы ±1,96 SEM тәсілімен есептелсе, IQ 130 нәтижесінің 95% сенім аралығы шамамен 121–139 болады. Сенімділік .90 ұпайдың бір балға дейін дәл екенін білдірмейді.
Бұл бір адамның бір рет алған нәтижесіндегі өлшеу қатесін көрсетеді. Тар сенім аралығы нормативтік іріктеменің біржақтылығын жоймайды және тек пішіндік пайымдау нәтижесін жалпы IQ деп түсіндіруді негіздемейді.
Валидтілік және өлшенетін қабілеттердің ауқымы
Валидтілік ұпайды көрсетілген қабілет ретінде түсіндіруге болатынын анықтайды. Ол үшін тапсырма мазмұны қабілеттің ауқымын қамти ма, болжанған ұпай құрылымы дерекпен расталды ма, нәтиже қолданыстағы интеллект тестілерімен және байланысты тапсырмалармен күтілгендей байланыса ма — соған қарайды.
Пішіндер мен матрицаларға негізделген тапсырмалардан пішіндік немесе сұйық пайымдауды өлшейтін сапалы тест жасауға болады. Бірақ пішінге арналған 30 тапсырма жоғары сенімділік көрсетсе де, бұл сөздік қор, білім, жұмыс жады және өңдеу жылдамдығы өлшенді деген сөз емес. Жалпы IQ көрсету үшін бірнеше қабілетті қамтитын тапсырмалар және олардың нәтижесін бір жалпы ұпайға біріктіруге болатын дәлел қажет.
«Қолданыстағы IQ тестімен корреляциясы .70» деген 70% дәл деген сөз емес. Корреляция екі ұпайдың бірге қаншалықты өсіп, азаятынын көрсетеді. Егер әр адамның ұпайына бірдей 10 балл қосылса, жаңа және бастапқы ұпай арасындағы корреляция 1 болады, бірақ бәрінің нәтижесі 10 балға ығысады. Салыстырылған тесттің атауы мен нұсқасын, іріктемені, орташа айырманы және әр ұпай деңгейіндегі айырманы көрмей, екі нәтижені бірдей IQ деп қарауға болмайды.
Жоғары IQ-ды өлшеуге қажет тапсырмалар мен норма
IQ 130 мен 140-ты ажырату үшін екі талап орындалуы керек.
| Талап | Не қажет? | Жетпесе не болады? |
|---|---|---|
| Тапсырмаларға қойылатын талап | Қабілеті жоғары адамдар арасындағы айырмашылықты көрсететін тапсырмалар | Жоғары қабілетті адамдардың көбі барлық сұраққа дұрыс жауап беріп, айырмашылық көрінбей қалады |
| Нормаға қойылатын талап | Жоғары ұпай ауқымын негіздейтін жеткілікті дерек пен түрлендіру әдісі | Бірдей дұрыс жауап санынан шағын IQ айырмасын тұрақты бағалау мүмкін болмайды |
Іріктеме жалпы алғанда үлкен болса да, үлестірімнің шетіндегі адамдар аз болады. Орташа мәні 100, стандартты ауытқуы 15 болатын қалыпты үлестірім бойынша 2 000 адамның ішінде IQ 140 және одан жоғары шамамен 8 адам ғана кездеседі. Осы дерекпен IQ 140, 142 және 145-ті дәл ажырату қиын. IQ ұпайы мен халықтағы үлес ұпай жоғарылаған сайын қажетті деректі жинаудың неге қиындайтынын көрсетеді.
WISC-V-тің 2 200 адамдық қалыпты нормативтік іріктемесінде кемінде бір құрама ұпайы 150 немесе одан жоғары болған 16 бала ғана бар еді. Сондықтан жоғары ұпай ауқымына арналған кеңейтілген нормалар жасалып, қабілеті жоғары 108 баладан тұратын бөлек іріктемеде тексерілді. Танымал тесттің өзіне де жоғары ауқым үшін арнайы тапсырма мен дерек қажет.
Өлшеу сапасын бағалауға қажет ашық ақпарат
Жарияланған ақпарат мына үш сұраққа тікелей жауап беруі керек.
| Нені бағалау керек? | Қандай ақпарат қажет? |
|---|---|
| Ұпай кіммен салыстырылады? | Нысаналы топ, іріктеме құрамы, дерек жиналған жыл, түрлендіру әдісі |
| Ұпай қандай қабілетті өлшейді? | Тапсырмалар құрамы, ұпай құрылымы, валидтілікті тексеру әдісі мен нәтижесі |
| Ұпайда қанша қате бар? | Өткізу шарттары, сенімділік түрі, SEM, жоғары ұпай ауқымын тексеру әдісі |
Бастапқы деректің, ұпай есептеу алгоритмінің және нақты тапсырмалардың бәрін жариялау міндетті емес. Нысаналы топ, іріктеме, өткізу шарттары, түрлендіру әдісі, сенімділік пен қате, валидтіліктің негізгі нәтижелері және техникалық ақпараттың қазіргі нұсқаға сәйкестігі түсінікті болса, пайдаланушы тест туралы мәлімдемелерді бағалай алады.
Керісінше, осыларды бағалауға жеткілікті ақпарат болмаса, IQ 137 секілді дәл сан көрсетілгенімен, оның мағынасы мен дәлдігін тексеру мүмкін емес. Өлшеу негізін жарияламаған тесттің IQ көрсеткішіне дәл сан ретінде сенбеңіз.
BrainTypeIQ жариялаған өлшеу негіздері
BrainTypeIQ тоғыз субтесттің не үшін таңдалғанын және бес салаға қалай сәйкесетінін көрсетіп, тоғыз субтесттен жалпы IQ мен бес саланы құрастырады.
Стандартты ұпайға түрлендіру және құрама ұпай есептеу әдісі, жапон нұсқасын алғаш аяқтаған 841 адамның нормативтік деректері, сондай-ақ жалпы IQ-дың сенімділігі .929 және SEM шамамен 4,0 балл ашық жарияланған. Қазақша нұсқа қазір жапон нұсқасы негізінде бейімделген уақытша бағалау жүйесін қолданады. Қазір деректер жиналып жатыр. Егер ресми бағалау немесе басқа мекемеге ұсынатын құжат қажет болса, онлайн тестілердің сапасын салыстырудан гөрі WAIS пен онлайн IQ тестінің міндеттері қалай ерекшеленетінін негізге алыңыз.