IQ деңгейі мен WAIS профиліне қарап ADHD/СДВГ немесе АСБ диагнозы қойылмайды
Ересек адамның IQ көрсеткіші жоғары да, орташа да, төмен де болуы мүмкін; оның өзі нейродаму бұзылысының бар-жоғын анықтамайды. WAIS-тегі индекс айырмалары да зейін тапшылығы мен гиперактивтілік синдромына (ADHD/СДВГ) немесе аутизм спектрінің бұзылысына (АСБ) ғана тән белгі емес.
WAIS — когнитивтік қабілеттерді құрылымдалған тапсырмаларда бағалайтын құрал. Ал ADHD/СДВГ мен АСБ диагнозы адамның балалық шақтан бергі дамуын, қазіргі өмірдің бірнеше саласындағы қызметін және басқа ықтимал себептерді қамтитын кеңірек бағалауды қажет етеді. ASRS сияқты сауалнама скринингке көмектеседі, бірақ оның оң нәтижесі де өздігінен диагноз болмайды.
IQ тесті когнитивтік қабілеттер мен қиындық туатын жағдайларды түсінуге көмектеседі
IQ тесті жалпы зияткерлік деңгейді, қабілет салаларының арасындағы айырманы және тапсырма орындау кезіндегі әрекетті бірге қарауға мүмкіндік береді. Бұл ақпарат адамның қай жағдайда мазмұнды жақсы түсінетінін, ал қай тапсырмада бірнеше қадамды есте сақтау, қысқа уақытта көп нысанды салыстыру немесе пішіндер арасындағы қатынасты табу көбірек күш талап ететінін нақтылауға көмектеседі.
Мысалы, WAIS-IV құрылымында толық шкалалық IQ (FSIQ) және төрт индекс бар: тілдік түсіну, перцептивтік пайымдау, жұмыс жады және өңдеу жылдамдығы. Жұмыс жадының ұпайы басқа индекстерден төмен болса, адам күрделі мазмұнды түсіне тұра бірнеше ауызша нұсқауды есте ұстап орындағанда кей қадамды ұмытып қала ма — соған назар аударылады. Өңдеу жылдамдығы салыстырмалы түрде төмен болса, асықпай талдағанда жақсы нәтиже көрсетіп, қысқа уақытта көп таңбаны салыстыру не енгізу қажет болғанда кідіріс көбейе ме — соған назар аударылады.
Бұл мысал WAIS-IV нұсқасының құрылымына қатысты. Оны Қазақстандағы стандартты құрылым деп қабылдауға болмайды: нәтижеде қолданылған нұсқа, тест тілі және салыстыру нормасы көрсетілуі керек. Индекстер арасындағы айырманы жұмыс пен күнделікті өмірдегі нақты жағдайлармен байланыстыру жолы IQ айырмашылықтары мен даму ерекшеліктері мақаласында қарастырылады.
Диагноз үшін даму тарихы, күнделікті міндеттер және басқа жағдайлардан ажырату қажет
Диагностикалық бағалауда белгілердің балалық шақтан бері болғаны, олардың үйде, оқуда және жұмыста қалай байқалатыны, қазіргі міндеттерді орындауға қалай әсер ететіні сұралады. Сұхбат пен мінез-құлықты бақылауға қоса скрининг нәтижелері қаралады; зейінге, белсенділікке немесе әлеуметтік қатынасқа әсер етуі мүмкін депрессия, мазасыздық және басқа жағдайлар ажыратылады.
Қазақстандағы ересектерге арналған ADHD/СДВГ бағалауының бір мысалында да балалық шақтағы белгілер, қазіргі жұмыс пен отбасылық қызмет, ASRS нәтижесі және депрессия мен мазасыздықтан ажырату бірге қаралады. Бұл IQ тестін не бір сауалнаманы толық диагностикалық бағалауға теңестіруге болмайтынын көрсетеді.
Психологиялық бағалау мен медициналық диагноздың міндеті бөлек
Қазақстанның «Психологиялық қызмет туралы» заңы психологтың ғылыми негізделген әрі сенімді әдістер арқылы психологиялық диагностика жүргізуін медициналық диагноз бен дәрі-дәрмекпен емдеуден ажыратады. Медициналық араласуды қажет ететін белгі болса, психолог психиатрға жүгінуді ұсынуға тиіс.
Сондықтан мақсатыңыз диагноз алу немесе емделу болса, ересектермен жұмыс істейтін психиатр қатысатын медициналық бағалау қажет. Мақсат когнитивтік профильді сипаттау болса, тиісті даярлығы бар психолог жүргізетін психологиялық бағалау жеткілікті болуы мүмкін. Тек WAIS өткізу мен толық диагностикалық бағалау бір қызмет емес.
Диагноз, ресми құжат және өзін-өзі түсіну үшін әртүрлі нәтиже қажет
| Қажет нәтиже | Тиісті жол |
|---|---|
| Медициналық диагноз және ем | Ересектермен жұмыс істейтін психиатр қатысатын, даму тарихы мен қазіргі қызметті қамтитын диагностикалық бағалау |
| Оқу орнына немесе жұмысқа берілетін құжат | Қабылдайтын ұйымның талабына сай жазбаша есеп беретін бағалау қызметі |
| Когнитивтік профильді түсіну | Даярлығы бар психологтың бағалауы немесе өлшеу негізі ашық онлайн когнитивтік тест |
Тек WAIS өткізу немесе ASRS толтыру толық диагностикалық бағалауға тең емес. Таңдалған қызметтің ересектерге арналғаны, сұхбат пен тесттің тілі, қолданылатын нұсқа мен норма және берілетін есеп сізге қажет нәтижеге сай болуы керек.