IQ 100 кез келген жаста сол жастағы адамдардың орташа нәтижесін білдіреді
WAIS секілді IQ тестілерінің нәтижесі — адамның сол жастағы топ ішіндегі орнын көрсететін стандартталған ұпай. IQ 100 көрсеткіші 20 жаста да, 70 жаста да сол жастағы адамдардың орташа нәтижесіне жуық орынды білдіреді.
WAIS-IV-тің жапон нұсқасында әр субтесттің бастапқы ұпайы жас тобына арналған кесте бойынша шкалалық ұпайға түрлендіріледі, содан кейін сол ұпайлардан индекс ұпайлары мен толық шкалалық IQ (FSIQ) есептеледі. Сондықтан бір субтесттен бірдей бастапқы ұпай алған екі адам әртүрлі жас топтарына кірсе, олардың шкалалық ұпайлары да әртүрлі болуы мүмкін.
Осы себепті жас ерекшелігі ескерілген IQ ұпайлары бірдей болғанымен, жас адам мен егде адамның дұрыс жауап саны немесе орындаған тапсырма көлемі бірдей болуға міндетті емес. IQ тапсырмадағы нәтижені сол күйінде емес, адамның өзімен жасты адамдар арасындағы орнын көрсетеді. Ұпай мен орынның байланысы IQ ұпайының мағыналары мақаласында егжей-тегжейлі түсіндіріледі.
Интеллекттің өзгеруі әр қабілетте әртүрлі болады
Жас ұлғайғанда интеллекттің барлық қыры бірдей мөлшерде төмендемейді, қабілеттер профилінің арақатынасы өзгереді. Шамамен 30 когнитивтік тапсырманы қарастырған зерттеуде ең жоғары орташа нәтиже байқалған кезеңдер жасөспірім шақтың соңынан 60-тан асқан жасқа дейін таралған. Демек, бүкіл интеллектке ортақ жалғыз шарықтау жасы жоқ.
| Қабілет | Үлгі тапсырмалардағы жоғары нәтиже байқалатын кезең | Кейінгі орташа өзгеріс |
|---|---|---|
| Өңдеу жылдамдығы (Gs) | Жасөспірімдік кезеңнің соңы — 20 жастың басы | Ересек кезеңнің басынан төмендеу үрдісі байқалуы мүмкін |
| Сұйық пайымдау (Gf) | 20–29 жас | Алғаш көрген заңдылықтар мен қатынастарды анықтау нәтижесі біртіндеп төмендейді |
| Кеңістіктік-көру өңдеуі (Gv) | 20–29 жас | Ойша айналдыру, кеңістіктік қатынастар және құрастыру тапсырмаларындағы нәтиже төмендеуі мүмкін |
| Жұмыс жады (Gwm) | 20 жастың соңы — 30 жастың басы | Ақпаратты сақтаумен қатар өзгертіп, жаңартуды талап ететін тапсырмалардағы нәтиже төмендеуі мүмкін |
| Кристалданған интеллект (Gc) | 50–69 жас | Орта және егде жасқа дейін өсіп, төмендеу кейінірек басталады |
Кестедегі жас аралықтары әр қабілеттің бір ғана тұрақты шарықтау жасы бар дегенді білдірмейді. Олар үлгі ретінде алынған тапсырмаларда байқалған кезеңдерді көрсетеді.
Өңдеу жылдамдығы, жаңа тапсырмада пайымдау және ақпаратты өзгертіп қолдану жасқа байланысты салыстырмалы түрде ертерек өзгереді
Өңдеу жылдамдығындағы жасқа байланысты өзгеріс қарапайым белгіге бір рет жауап беру уақытынан гөрі бірнеше нұсқаның бірін таңдау, нысандарды салыстыру және таңбаларды сәйкестендіру сияқты күрделірек әрекеттерде ертерек байқалады. Уақыты қысқа тапсырмада адам не істеу керегін дұрыс түсінсе де, аяқтап үлгеретін тармақтар саны азаюы мүмкін.
Сұйық пайымдау (Gf) да ересектіктің ерте кезеңінен кейін біртіндеп төмендейді. Бұл өзгеріс бұрын көрмеген тапсырманың заңдылығын табу немесе бірнеше шартты қатар салыстыру қажет болғанда байқалады.
Жұмыс жады (Gwm) бойынша ақпаратты қысқа уақыт өзгеріссіз сақтау тапсырмаларынан гөрі оны кері ретпен орналастыру, қайта сұрыптау немесе жаңартуды қажет ететін тапсырмаларда нәтиже ертерек төмендеуі мүмкін. Кеңістіктік-көру өңдеуінде (Gv) де пішінді жай ажыратудан гөрі оны ойша айналдыру, бөліктерден тұтас пішін құрау және бірнеше кеңістіктік қатынасты қатар ескеру тапсырмаларында өзгеріс айқынырақ көрінеді.
Сөздік қор мен білім орта және егде жасқа дейін өсуі мүмкін
Кристалданған интеллект — оқу мен тәжірибеден алынған сөздік қорды, жалпы білімді және ұғымдарды түсіну мен түсіндіруге қолдану қабілеті. Ересек кезеңде де білім жинала беретіндіктен, оның жасқа байланысты өзгеруі өңдеу жылдамдығы мен сұйық пайымдаудан өзгеше болады.
18–89 жастағы адамдардың сөздік қор нәтижелерін зерттеген жұмыста бірнеше сөздік тапсырмадағы орташа нәтиже 64–66 жасқа дейін өсіп, содан кейін төмендей бастаған. Сөздік қорды қамтитын кристалданған қабілеттің жалпы орташа көрсеткіші де шамамен 60 жасқа дейін өседі.
Сондықтан орта және егде жастағы адамдардың орташа қабілет профилінде жиналған сөздік қор мен білім қысқа уақытта өңдеу немесе алғаш көрген мәселені шешу қабілеттеріне қарағанда салыстырмалы жоғары сақталады. Өңдеу жылдамдығындағы өзгерісті бүкіл интеллекттің төмендеуі деп қабылдамай, өз жасыңыздағы адамдар арасындағы орынды және қабілеттердің өзара арақатынасын бөлек қараған дұрыс.
BrainTypeIQ-дың жапон нұсқасында Gf, Gv, Gwm және Gs салаларының ұпайларын есептегенде әр салада байқалған жасқа байланысты үрдістер ескеріледі.