Жұмыс жады — ақпаратты есте сақтап тұрып қолдану қабілеті
Жұмыс жады — қажетті ақпаратты қысқа уақыт есте сақтап, оны реттеу немесе жаңарту арқылы қазіргі ойлау үдерісінде қолдану қабілеті.
Мәтін оқығанда алдыңғы бөліктегі бастауыш пен шарттарды есте сақтап, кейінгі сөйлеммен байланыстырамыз. Ойша есептегенде бастапқы сан мен аралық нәтижені есте ұстап, келесі есептеу қадамына өтеміз.
Қажетті ақпаратты қолдануға дайын күйде есте ұстау — сақтау; сақталған ақпараттың ретін өзгерту немесе оны есептеуге пайдалану — түрлендіру; ал ескі ақпаратты дәл қазір керегіне ауыстыру — жаңарту. Ойша есептеу секілді тапсырмада осы үшеуі ретімен қажет болуы мүмкін. Ал естіген сандарды сол қалпында қайталау тапсырмасы көбіне сақтауды талап етеді.
Негізгі мәселе ақпаратты жай жаттап алу емес, есте тұрған ақпаратты қазіргі ойлау әрекетінде қолдану. Қысқа мерзімді жад пен жұмыс жадының айырмасы уақытша сақтау тапсырмалары мен ақпаратты сақтай отырып өңдеу тапсырмаларын толығырақ салыстырады.
Жұмыс жадына көбірек талап қоятын жағдайлар
| Жағдай | Ойда сақтап, қатар қолданылатын ақпарат |
|---|---|
| Мәтінді түсіну | Алдыңғы сөйлемдегі бастауышты, нені меңзеп тұрғанын және шарттарды қазіргі сөйлеммен байланыстыру |
| Әңгіме | Әңгімелесушінің айтқанын және сұрақ шарттарын есте ұстап, жауап құрау |
| Ойша есептеу және пайымдау | Бастапқы санды, алғышарттарды және аралық нәтижені есте ұстап, салыстыру немесе жаңарту |
| Бірнеше қадамды жұмыс | Қай қадамда тұрғанын, қайсысы аяқталғанын және келесі қадамға қажетті шартты жаңартып отыру |
Бір мезетте қолданылатын ақпарат көбейгенде, ұқсас тармақтарды ажырату керек болғанда, орта жолда басқа әрекет қосылғанда немесе ұсақ мәліметті дәл сақтау қажет болғанда жұмыс жадына түсетін талап артады.
Бірден есте ұстай алатын ақпарат көлемі шектеулі. Қайталау немесе бұрыннан таныс топтарға біріктіру мүмкін емес жағдайда ересек адамның негізгі сыйымдылығы шамамен 3–5 ақпарат тобына тең. Мысалы, 20260827 тізбегін байланыссыз сегіз цифр ретінде емес, «2026 жылғы 27 тамыз» деген бір күн ретінде топтастырса, оны есте сақтау оңайырақ болады. Ауызша нұсқау, жұмыстың бөлінуі және бірнеше қадам кезінде туындайтын қиындықтар мен ақпаратты жазып қою тәсілдері жұмыс жады ұпайы төмен болғандағы ерекшеліктер мақаласында қарастырылады.
Есту-тілдік және кеңістіктік-көру жұмыс жады
Есту-тілдік жұмыс жадында сандар, сөздер және нұсқаулар сөз немесе дыбыс реті ретінде сақталып, қолданылады. Мысалы, телефон нөмірін ойша қайталағанда немесе ауызша нұсқаудың ретін есте сақтағанда осы ақпарат түрі қажет.
Кеңістіктік-көру жұмыс жадында пішін, орын, бағыт және қозғалыс кеңістіктегі орналасу немесе көрініс ретінде сақталып, қолданылады. Мысалы, көлік қойылған орынды айналадағы нысандар бойынша есте сақтау немесе картаны қарап алғаннан кейін жолды табу осыған жатады.
Айырмашылық ақпараттың тек құлақпен не көзбен қабылдануына байланысты емес. Экраннан көрген санды адам іштей дауыстап қайталаса, есту-тілдік жұмыс жадын қолданады. Ал естіген жол нұсқауын карта секілді елестетсе, кеңістіктік-көру жұмыс жадын қолданады.
Сондықтан ауызша айтылған әрекет ретін есте сақтау қиын болғанымен, сол ақпарат сызба немесе орналасу түрінде берілсе, оңайырақ болуы мүмкін. Керісінше, кеңістіктегі қатынасты сақтау қиын болса да, оны сөзбен сипаттағанда қолдану жеңілдеуі мүмкін.
WAIS-IV жүйесіндегі жұмыс жады индексі (WMI) негізінен есту-тілдік және сандық ақпаратқа сүйенеді
WAIS-IV-тің жапон нұсқасында жұмыс жады индексі (WMI) негізгі екі субтесттен — сандарды қайталау мен арифметикадан есептеледі. Әріптер мен сандарды реттеу — 16–69 жаста қолданылатын қосымша субтест.
| Субтест | Түрі | Негізгі әрекет |
|---|---|---|
| Сандарды қайталау | Негізгі субтест | Естіген сандарды және олардың ретін есте сақтап, берілген тәртіппен айту |
| Арифметика | Негізгі субтест | Ауызша берілген есептің шарттары мен аралық нәтижесін есте ұстап есептеу |
| Әріптер мен сандарды реттеу | Қосымша субтест | Сандар мен әріптер қатарын есте сақтап, оларды топтарға бөліп, берілген ретпен орналастыру |
Сандарды тура, кері және өсу ретімен қайталаудың айырмасы WAIS-IV жүйесіндегі сандарды қайталау, ал сандар мен әріптерді топтарға бөліп реттеу кезіндегі талап WAIS-IV жүйесіндегі әріптер мен сандарды реттеу мақаласында толығырақ түсіндіріледі.
WAIS-IV-тің жапон нұсқасындағы WMI көбіне ауызша берілетін сандар мен тілдік ақпаратты қолданады, сондықтан есту-тілдік және сандық жұмыс жадын көрсетеді. Пішінді, орынды, бағытты немесе қозғалысты тікелей есте ұстап өзгертуге арналған кеңістіктік-көру тапсырмасы оған кірмейді.
BrainTypeIQ есептеу кезінде жауап пен ретті есте сақтауды талап ететін есептеу аралығы және жанған орындарды кері ретпен қайталауды талап ететін кері ретпен есте сақтау субтесттерінен Gwm ұпайын есептейді. Осы екі түрлі тапсырма есту-тілдік жұмыс жадына жақын сандық ақпаратты өңдеу мен кеңістіктегі ретті өзгертіп қолдануды бөлек көрсетеді.