IQ 100 કોઈપણ ઉંમરે સમવયસ્ક લોકોની સરેરાશ બતાવે છે
WAIS જેવી IQ કસોટીમાં મળતો સ્કોર વ્યક્તિનું સમાન ઉંમરના લોકોના જૂથમાં સ્થાન બતાવતો પ્રમાણિત સ્કોર છે. IQ 100નો અર્થ 20 વર્ષની ઉંમરે પણ અને 70 વર્ષની ઉંમરે પણ સમવયસ્ક લોકોની સરેરાશ નજીકનું સ્થાન થાય છે.
જાપાની WAIS-IVમાં દરેક ઉપકસોટીના કાચા સ્કોરને ઉંમર પ્રમાણેના રૂપાંતર કોષ્ટકથી મૂલ્યાંકન સ્કોરમાં ફેરવવામાં આવે છે, અને એ સ્કોર પરથી સૂચકાંકના સ્કોર તથા Full Scale IQ (FSIQ) ગણાય છે. તેથી એક જ ઉપકસોટીમાં કાચો સ્કોર સરખો હોય, તો પણ ઉંમરજૂથ જુદું હોય ત્યારે મૂલ્યાંકન સ્કોર જુદો થઈ શકે છે.
એટલે ઉંમર પ્રમાણે સમાયોજિત IQ સરખો હોય, તો પણ યુવાન અને વધુ ઉંમરના પુખ્ત લોકોમાં સાચા જવાબોની સંખ્યા કે નક્કી સમયમાં કરેલા કામની માત્રા સરખી હોવી જરૂરી નથી. IQ કાર્યમાં કરેલા પ્રદર્શનની સીધી સંખ્યા નહીં, પરંતુ સમવયસ્ક લોકોમાં વ્યક્તિનું સ્થાન બતાવે છે. આંકડા અને ક્રમ વચ્ચેનો સંબંધ IQ સ્કોરનો અર્થમાં વિગતે સમજાવ્યો છે.
બુદ્ધિમાં થતા ફેરફારો દરેક ક્ષમતા માટે જુદા હોય છે
ઉંમર વધે તેમ આખી બુદ્ધિ એક જ દરે ઘટતી નથી; ક્ષમતાઓની પ્રોફાઇલનું સંતુલન બદલાય છે. લગભગ 30 જ્ઞાનાત્મક કાર્યોનું વિશ્લેષણ કરનારા અભ્યાસમાં શ્રેષ્ઠ સરેરાશ પ્રદર્શનનો સમય કિશોરાવસ્થાના અંતથી 60ના દાયકા સુધી જુદો હતો. આખી બુદ્ધિ માટે એક જ ટોચની ઉંમર જોવા મળી નહોતી.
| ક્ષમતા | સામાન્ય કાર્યોમાં ઊંચું પ્રદર્શન દેખાતો સમય | ત્યાર પછીનો સરેરાશ ફેરફાર |
|---|---|---|
| પ્રક્રિયાની ઝડપ (Gs) | કિશોરાવસ્થાના અંતથી 20ના દાયકાની શરૂઆત | પુખ્તાવસ્થાની શરૂઆતથી ઘટવાની શક્યતા વધુ |
| પ્રવાહી તર્ક (Gf) | 20નો દાયકો | પહેલી વાર દેખાતા નિયમો અને સંબંધો સંભાળતું પ્રદર્શન ધીમે ધીમે ઘટે છે |
| દૃશ્ય-સ્થાનિક પ્રક્રિયા (Gv) | 20નો દાયકો | આકાર ફેરવવો, સ્થાનના સંબંધો સમજવા અને રચના કરવી પડે તેવા કાર્યોમાં ઘટાડો થવાની શક્યતા વધુ |
| વર્કિંગ મેમરી (Gwm) | 20ના દાયકાના અંતથી 30ના દાયકાની શરૂઆત | માહિતી જાળવવાની સાથે તેમાં ફેરફાર કે તેને અપડેટ કરવું પડે તેવા કાર્યોમાં ઘટાડો થવાની શક્યતા વધુ |
| સ્ફટિકીકૃત બુદ્ધિ (Gc) | 50થી 60નો દાયકો | મધ્ય અને વધુ ઉંમર સુધી વધે છે અને ઘટાડો મોડો શરૂ થાય છે |
કોષ્ટકમાં આપેલી ઉંમર દરેક ક્ષમતા માટે એક જ નિશ્ચિત ટોચ હોવાનો અર્થ નથી. તે સંબંધિત ક્ષમતા દર્શાવતા સામાન્ય કાર્યોમાં ઊંચું પ્રદર્શન જોવા મળેલા સમયગાળા છે.
ઝડપ, નવી સમસ્યામાં કરવો પડતો તર્ક અને માહિતીમાં ફેરફાર કરવાની ક્ષમતા વહેલી બદલાય છે
પ્રક્રિયાની ઝડપ (Gs)માં ફક્ત સંકેત સામે પ્રતિક્રિયા આપવાની ઝડપ કરતાં, અનેક વિકલ્પમાંથી પસંદ કરવું, વસ્તુઓ સરખાવવી કે ચિહ્નો સાથે કોડ જોડવા જેવી પ્રક્રિયામાં વહેલો ફેરફાર દેખાય છે. ટૂંકી સમયમર્યાદામાં ઘણી બાબતો પૂરી કરવી પડે એવા કાર્યમાં સૂચના બરાબર સમજાતી હોવા છતાં પૂર્ણ કરી શકાય એવા કામોની સંખ્યા ઘટી શકે છે.
પ્રવાહી તર્ક (Gf) પણ યુવાન પુખ્તાવસ્થા પછી ધીમે ધીમે ઘટે છે. પહેલી વાર દેખાતી સમસ્યાનો નિયમ શોધવો કે અનેક શરતોને એકસાથે સરખાવવી પડે ત્યારે આ ફેરફાર દેખાય છે.
વર્કિંગ મેમરી (Gwm)માં માહિતીને ટૂંકા સમય માટે એ જ રીતે યાદ રાખતા કાર્ય કરતાં, તેને ઉલટા ક્રમમાં ગોઠવવી, ફરી ગોઠવવી કે અપડેટ કરવી પડે તેવા કાર્યમાં ઘટાડો થવાની શક્યતા વધુ છે. દૃશ્ય-સ્થાનિક પ્રક્રિયા (Gv)માં પણ ફક્ત આકાર ઓળખવા કરતાં તેની દિશા મનમાં ફેરવવી, ભાગોમાંથી પૂર્ણ આકાર ગોઠવવો કે અનેક સ્થાનો વચ્ચેનો સંબંધ સંભાળવો પડે ત્યારે ફેરફાર વધુ દેખાય છે.
શબ્દભંડોળ અને જ્ઞાન મધ્ય તથા વધુ ઉંમર સુધી વધતાં રહે છે
સ્ફટિકીકૃત બુદ્ધિ એટલે અભ્યાસ અને અનુભવથી મેળવેલા શબ્દભંડોળ, સામાન્ય જ્ઞાન અને ખ્યાલોનો ઉપયોગ કરીને વાત સમજવાની અને સમજાવવાની ક્ષમતા. પુખ્તાવસ્થા પછી પણ જ્ઞાન વધતું રહે છે, એટલે તેમાં ઉંમર સાથેના ફેરફારનો રૂઝાન પ્રક્રિયાની ઝડપ અને પ્રવાહી તર્કથી જુદો હોય છે.
18થી 89 વર્ષના લોકોના શબ્દભંડોળના પ્રદર્શનનો અભ્યાસ કરતાં ઘણી શબ્દભંડોળ કસોટીઓમાં પ્રદર્શન 64થી 66 વર્ષની ઉંમર સુધી વધ્યું અને ત્યાર પછી ઘટાડો શરૂ થયો. શબ્દભંડોળ સામેલ હોય એવી એકંદર સ્ફટિકીકૃત ક્ષમતા પણ સરેરાશ રીતે 60ના દાયકા સુધી વધે છે.
એના પરિણામે, મધ્ય અને વધુ ઉંમરના લોકોની સરેરાશ ક્ષમતા પ્રોફાઇલમાં ઝડપથી પ્રક્રિયા કરવાની અથવા પહેલી વાર દેખાતી સમસ્યા ઉકેલવાની ક્ષમતા કરતાં સંચિત શબ્દભંડોળ અને જ્ઞાન તુલનાત્મક રીતે વધુ જળવાય છે. પ્રક્રિયાની ઝડપમાં થયેલા ફેરફારને આખી બુદ્ધિમાં થયેલો ઘટાડો ન માનીને, સમવયસ્ક લોકોમાં મળેલું સ્થાન અને ક્ષમતાઓ વચ્ચેનું સંતુલન અલગ રીતે જોવું જરૂરી છે.
BrainTypeIQની જાપાની આવૃત્તિમાં પણ Gf, Gv, Gwm અને Gsના સ્કોરમાં દરેક ક્ષેત્ર માટે જોવા મળેલો ઉંમર સાથેના ફેરફારનો રૂઝાન સામેલ કરવામાં આવ્યો છે.