ASDમાં IQનું સ્તર વ્યાપક હોય છે અને WAISમાં તર્ક તથા પ્રક્રિયાની ઝડપ વચ્ચે તફાવત દેખાય છે
ASD (Autism Spectrum Disorder) ધરાવતા લોકોનો IQ બૌદ્ધિક અક્ષમતાના સ્તરથી સરેરાશથી ઊંચા સ્તર સુધી વ્યાપક રીતે ફેલાયેલો હોય છે. ફક્ત નિદાનના નામ પરથી વ્યક્તિનો IQ ઊંચો છે કે નીચો તે જાણી શકાતું નથી.
WAIS-IV અને WISC-Vના 2024ના મેટા-વિશ્લેષણમાં ASD ધરાવતા પુખ્તોના Perceptual Reasoning (PRI)ની સરેરાશ 96.9 અને પ્રક્રિયાની ઝડપ (PSI)ની 86.7 હતી. ASD ધરાવતા બાળકોમાં પણ પ્રવાહી તર્ક (FRI)ની સરેરાશ 96.5 સામે PSIની 86.6 હતી. પુખ્તો અને બાળકો બન્નેમાં તર્ક કરતાં પ્રક્રિયાની ઝડપ લગભગ 10 પોઇન્ટ નીચી હોવી ASDના Wechsler ટેસ્ટમાં જૂથની સરેરાશની સૌથી સતત દેખાતી લાક્ષણિકતા હતી.
વર્કિંગ મેમરી પણ પુખ્તોમાં PRI કરતાં 5.8 પોઇન્ટ અને બાળકોમાં FRI કરતાં 7.6 પોઇન્ટ નીચી રહેવાનો રૂઝાન ધરાવે છે. પરંતુ પ્રક્રિયાની ઝડપનો તફાવત વધુ મોટો અને સતત છે. વર્કિંગ મેમરી નીચી હોય ત્યારે કઈ પરિસ્થિતિમાં વધુ ભાર પડે છે તે વર્કિંગ મેમરી નીચી હોય ત્યારે દેખાતી લાક્ષણિકતાઓમાં સમજાવ્યું છે.
આનો અર્થ તર્કનો સ્કોર સરેરાશથી અસામાન્ય રીતે ઊંચો હોય એવો નથી; તે પ્રક્રિયાની ઝડપની સરખામણીમાં તુલનાત્મક રીતે ઊંચો હોય છે. વ્યક્તિગત પરિણામમાં Matrix Reasoningની જેમ નિયમ શોધતું કાર્ય અથવા Block Designની જેમ રચના સમજીને ફરી બનાવતું કાર્ય મજબૂતી બની શકે છે.
આ તફાવત બતાવે છે કે સામગ્રી સમજીને વિચારવાની ક્ષમતા અને ટૂંકા સમયમાં માહિતી શોધીને પસંદ તથા રજૂ કરવાની ક્ષમતા એક જ સ્તરે હોતી નથી. FSIQમાં બન્ને એક સ્કોરમાં ભેગાં થાય છે, એટલે વ્યક્તિગત પરિણામમાં દરેક સૂચકાંક અને ઉપકસોટી જોવામાં આવે છે. જ્ઞાનાત્મક પ્રોફાઇલ આવી ક્ષમતાઓ વચ્ચેનો તફાવત સમજવા માટે છે.
ASDમાં IQ અને આયોજન સંભાળવું, લોકો સાથે સંકલન કરવું તથા રોજિંદાં કામ કરવાં જેવી દૈનિક જીવનની ક્ષમતાઓ વચ્ચે તફાવત હોઈ શકે છે. ASD ધરાવતા 2,225 બાળકોના અભ્યાસમાં બૌદ્ધિક અક્ષમતા ન ધરાવતા જૂથનો અનુકૂલનાત્મક વર્તનનો સ્કોર IQ કરતાં નીચો હતો અને IQ દૈનિક જીવનની ક્ષમતાનો સારો આગાહીકાર નહોતો. કસોટીમાં ઊંચી દેખાતી ક્ષમતા અને જીવનમાં કામ અટકતા તબક્કા વચ્ચેનો સંબંધ IQની ક્ષમતાઓ વચ્ચેનો તફાવત અને વિકાસલક્ષી લક્ષણોમાં સમજાવ્યો છે.
પ્રક્રિયાની ઝડપ નીચી હોય તેનો અર્થ એ નથી કે વિચારવાની ક્ષમતા પણ નીચી છે
પ્રક્રિયાની ઝડપ (PSI) વિચારની ઊંડાઈ અથવા સમજવાની ક્ષમતાને સીધી માપતો સૂચકાંક નથી. WAIS-IV Indiaના Symbol Searchમાં નમૂનામાં આપેલું પ્રતીક વિકલ્પોમાં છે કે નહીં તે ઝડપથી શોધીને નક્કી કરવું પડે છે. Codingમાં આંકડા અને પ્રતીકનો મેળ બતાવતા કોષ્ટકને જોઈને સમયમર્યાદામાં પ્રતીકો લખતાં રહેવું પડે છે.
એટલે PSIમાં દૃશ્ય માહિતી શોધવી, સરખાવવી અને હાથથી જવાબ આપવાનું કામ સમયમર્યાદામાં સતત કરવું જરૂરી છે. સમય લઈને લખાણ વાંચવું અને વિચાર ગોઠવવો પડે એવા કાર્યમાં જુદી ક્ષમતાઓ જરૂરી હોય છે.
આ કારણે સમજાવટ સાંભળીને વાત સમજી શકાય, છતાં યાદીમાંથી વસ્તુ શોધીને માહિતી ઉતારવી, ઘણી માહિતી ટૂંકા સમયમાં સરખાવવી અથવા નિર્ણય અને માહિતી દાખલ કરવાનું કામ સતત કરવું પડે ત્યારે મોડું થઈ શકે છે અથવા થાક લાગી શકે છે. પોતાની ગતિએ કામ ચોક્કસ રીતે થઈ શકે, પરંતુ સમયમર્યાદા ઉમેરાય ત્યારે ક્ષમતા બતાવવી મુશ્કેલ બને છે.
PSI નીચો હોય ત્યારે રોજિંદા જીવનમાં તે કેવી રીતે દેખાય છે તે વસ્તુ શોધવી, નિર્ણય લેવો, માહિતી દાખલ કરવી અને સમયમર્યાદામાં કામ ચાલુ રાખવું—આમાંથી કયા તબક્કામાં વધુ સમય અથવા થાક લાગે છે તેના આધારે બદલાય છે. પ્રક્રિયાની ઝડપ નીચી હોય ત્યારે દેખાતી લાક્ષણિકતાઓમાં આ તફાવત કામની પરિસ્થિતિ પ્રમાણે સમજાવ્યો છે.
ભાષાકીય સમજ ઊંચી હોય, તો પણ વાતચીત અને અસ્પષ્ટ સૂચનામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે
WAIS-IV Indiaનો Verbal Comprehension Index (VCI) મુખ્યત્વે Similarities, Vocabulary અને Information પરથી બને છે. આ કાર્યોમાં પૂછેલા શબ્દનો અર્થ સમજાવવો, બે શબ્દોમાં સામાન્ય બાબત કહેવી અને શીખેલું જ્ઞાન યાદ કરીને જવાબ આપવો પડે છે.
બીજી તરફ, વાતચીતમાં પહેલેથી નક્કી કરેલો પ્રશ્ન હોતો નથી. સામેની વ્યક્તિ શું જાણવા માંગે છે તે વિચારવું, જરૂરી માહિતી ઉમેરવી અને તેની પ્રતિક્રિયા જોઈને વાતનો વિષય ચાલુ રાખવો અથવા બદલવો પડે છે. વાતચીતના કૌશલ્યની વ્યવસ્થિત સમીક્ષામાં પણ ASD જૂથમાં વાતચીત શરૂ કરવી અને જવાબ આપવો, વિષયમાં નવી માહિતી ઉમેરવી તથા યોગ્ય રીતે વિષય બદલવામાં તફાવત જોવા મળ્યો હતો.
એટલે VCI ઊંચો હોવો અને વાતચીત અથવા અસ્પષ્ટ સૂચનામાં મુશ્કેલી પડવી એકબીજાથી વિરુદ્ધ નથી. કામમાં “સારું લાગે એ રીતે ગોઠવો” અથવા “બને તેટલું જલદી” એવું કહેવામાં આવે, ત્યારે સરળ શબ્દોમાં ફરી સમજાવવાની જરૂર નહીં, પરંતુ તૈયાર ઉદાહરણ, સમયમર્યાદા અને પ્રાથમિકતાની જરૂર હોય છે. શબ્દોનો અર્થ સમજાતો હોય, તો પણ નિર્ણયની શરતો ન બતાવવામાં આવે ત્યાં સુધી શું કરવું તેનો એક જ જવાબ નક્કી થતો નથી.
WAISનો ઉપયોગ મજબૂત રીત અને કામ અટકાવતો તબક્કો શોધવા માટે કરવો
ASDમાં WAISના પરિણામને ઊંચા સૂચકાંકની ક્ષમતા રોજિંદા જીવનમાં કઈ પરિસ્થિતિમાં સારી રીતે દેખાય છે અને નીચા સૂચકાંક જેવો ભાર કઈ પરિસ્થિતિમાં પડે છે તેની સાથે જોડવાથી તે વધુ ઉપયોગી બને છે.
ઉદાહરણ તરીકે, તર્ક ઊંચો અને પ્રક્રિયાની ઝડપ નીચી હોય તથા જટિલ સામગ્રી સમજાય પરંતુ ટૂંકા સમયમાં સરખામણી અને માહિતી દાખલ કરવામાં કામ અટકે, તો સમયમર્યાદા વધારવી, તરત જવાબ આપવાની જરૂર ઘટાડવી અને એક વખતે સંભાળવાની માહિતી ઓછી કરવી વધુ અસરકારક છે. સામગ્રી તૈયાર કરવી અને તપાસવી અલગ કરવાથી પણ ઝડપ તથા ચોકસાઈ બન્ને એકસાથે માગવાનો ભાર ઘટે છે.
ભાષાકીય સમજ ઊંચી હોય પરંતુ અસ્પષ્ટ સૂચનાથી કામ અટકે, તો સમજાવટ સરળ કરવાને બદલે નિર્ણયનો આધાર અને કામ પૂરું થવાની શરત લખવામાં આવે છે. Matrix Reasoning અથવા Block Design ખરેખર મજબૂત ક્ષેત્ર હોય, તો તૈયાર ઉદાહરણ અથવા આકૃતિથી આખી રચના બતાવવાથી એ મજબૂતીનો ઉપયોગ થાય છે.
WAISનું પરિણામ વાંચવાની કિંમત સમજીને વિચારવાની ક્ષમતા હોવા છતાં કઈ શરત ઉમેરાય ત્યારે એ ક્ષમતા સારી રીતે દેખાતી નથી તે સમજાવી શકવામાં છે.