Yuqori IQ va ishdagi qiyinchilik bir-biriga zid emas
Odam yigʻilishda muammoni darhol payqab, yaxshilash taklifini aytishi, ammo ish joyiga qaytib uni hujjatga aylantirishda kechikishi mumkin. Mazmun tayyor boʻlsa ham, tekshiruv tugamagani uchun ish topshirilmay qolishi ham mumkin. Bunday qiyinchiliklar yuqori tushunish qobiliyatiga zid emas.
Yuqori IQ yangi ishni oʻrganish va masala yechishda afzallik beradi. Ammo ish biror narsani tushunish bilan tugamaydi. Shartlarni saqlash, uzilishdan keyin vazifaga qaytish, natijani talab qilingan shaklda tayyorlash, xatolarni tekshirish va muddatgacha topshirish kerak.
Zarur bosqichlardan bittasi tugallanmasa, tushunish yoki gʻoya yaratish qobiliyati yuqori boʻlsa ham, tayyor ish yuzaga kelmaydi. Ish muddat ichida yakunlanmagan bosqichda toʻxtab qoladi.
Umumiy IQdan koʻra ish qayerda toʻxtashiga qarash
FSIQ bir nechta kognitiv qobiliyatni birlashtiradigan umumiy koʻrsatkichdir. FSIQ yuqori boʻlsa ham, tushunish, fikrlash, maʼlumotni saqlash va qayta ishlash tezligi ayni darajada boʻlishi shart emas. Eng past qobiliyat oʻrtachadan yuqori boʻlsa ham, boshqa qobiliyatlar juda yuqori boʻlsa, muayyan ishning ayrim bosqichlari odamdan nisbatan koʻproq kuch talab qiladi.
Bir xil kognitiv profilga ega odamda ham ishdagi takroriy jarayonlar soni, uzilishlar koʻpligi va muddatning qisqaligiga qarab yuk boshqa bosqichda toʻplanadi. Tahlil yoki loyihalash sifati baholanadigan ishda yuqori qobiliyat natijaga osonroq aylanadi. Qisqa vaqt ichida bajarilgan ishlar soni baholanadigan joyda esa tushunishdan keyingi bosqichlar umumiy tezlikni belgilaydi.
Kognitiv qobiliyatlar farqi ishning quyidagi bosqichlarda toʻxtashida namoyon boʻlishi mumkin.
| Ishda nima yuz bermoqda | Yuk toʻplanadigan bosqich |
|---|---|
| Yigʻilishda mazmun tushunarli, ammo joyiga qaytgach shart yoki oraliq natija yoddan chiqadi | Ishchi xotira ishlatiladigan saqlash va yangilash bosqichi |
| Umumiy reja tayyor, ammo solishtirish, koʻchirib yozish, kiritish va formatlash koʻp vaqt oladi | Axborotni qayta ishlash tezligi talab qilinadigan takroriy jarayonlar |
| Matndan tushuniladi, ammo chizmaga aylantirish qiyin yoki chizma tushunarli boʻlsa ham, izohli matn tayyorlanmaydi | Verbal va noverbal qobiliyatlar oʻrtasida ifoda shaklini oʻzgartirish |
GAI va CPI kabi ballar oʻrtasidagi farq ham tushunish va fikrlash yoki saqlash va tezlikdan qaysi birida imkoniyat koʻproq ekanini aniqlashga yordam beradi. Ammo bunday ball farqini ishdagi qiyinchilikning sababi deb boʻlmaydi. U amalda ish toʻxtagan bosqich bilan solishtirilib, qayerni oʻzgartirish kerakligi aniqlanadi.
Qiyin bosqichni ish jarayonida koʻrinadigan qilish
Faqat xayolda bajariladigan jarayonlar yozuv, shablon va aniq qoidalarga aylantiriladi.
- Shart yoki oraliq natija yoddan chiqsa, muddat, tugallanganlik mezoni va keyingi harakat bir joyda saqlanadi
- Koʻchirib yozish yoki formatlashda ish toʻxtasa, bu jarayon shablon va avtomatlashtirishga oʻtkaziladi
- Tekshirish tugamasa, tekshiriladigan bandlar va tugatish sharti oldindan belgilanib, topshirishgacha boʻlgan jarayonda boshqariladi
Batafsil ajratish usuli tushunsa ham ish nega oldinga siljimaydi? maqolasida ishni boshlash, davom ettirish, natijani ifodalash, tekshirish va tugatish bosqichlari boʻyicha tushuntirilgan.
Qiyin bosqichga sarflanadigan vaqt kamaytirilsa, yuqori tushunish va fikrlash qobiliyatini tahlil, loyihalash hamda masala yechish natijasiga aylantirish mumkin. Odamni faqat umumiy IQ balandligi bilan baholamasdan, yuqori qobiliyat natijaga aylanmasdan oldin qaysi bosqichda toʻxtayotganiga qarash muhim.