Verbal va noverbal ustunlik nima?
Verbal va noverbal ustunlik odamning oʻz qobiliyatlari orasida soʻzlardan foydalanadigan topshiriqlar yoki shakl, joylashuv va vizual qoidalarga oid topshiriqlardan qaysi biri nisbatan kuchli ekanini ifodalaydi.
- Verbal ustunlik — soʻz maʼnosini anglash, bilimni xotiradan topish, umumiy tushunchani qisqa ifodalash va fikrni soʻz bilan tushuntirish topshiriqlarida kuchli boʻlish
- Noverbal ustunlik — shaklni qismlarga ajratish va qayta tuzish, yoʻnalish yoki joylashuv munosabatini boshqarish hamda vizual naqshdan qoida topish topshiriqlarida kuchli boʻlish
“Ustunlik” tengdoshlar bilan taqqoslaganda yuqori natijani ham, odamning boshqa qobiliyatlariga nisbatan kuchli tomonini ham anglatishi mumkin. WAIS “verbal ustun tip” yoki “noverbal ustun tip” degan toifani belgilamaydi; natija indekslar va subtestlar oʻrtasidagi farq sifatida talqin qilinadi.
Verbal ustunlikning xususiyatlari
Verbal ustunlikning asosi koʻp gapirish yoki matnni tez oʻqish emas, balki soʻz boyligi, bilim va tushunchalardan tushunish hamda izohlashda foydalana olishdir.
- Bir nechta misoldan umumiy jihatni topib, uni bitta gapda jamlash
- Noaniq atamaga taʼrif berib, muhokamadagi tushunmovchilikni kamaytirish
- Avval oʻrganilgan bilimni hozirgi masalaga bogʻlash
- Qarorning sababi yoki bajarish tartibini soʻz bilan ifodalab, eʼtibordan chetda qolgan shartni topish
Ish va taʼlimda bu katta hajmdagi materialdan asosiy masalani ajratish, murakkab mazmunni ketma-ket tushuntirish, rasm yoki amaliy koʻrsatmaga nom va shartlar qoʻshib tartiblash kabi vaziyatlarda namoyon boʻladi. Qobiliyatning batafsil mazmuni verbal tushunish va kristallashgan intellekt (Gc) maqolasida tushuntirilgan.
Noverbal ustunlikning xususiyatlari
Noverbal ustunlikning asosi shakl va joylashuv munosabatlarini saqlagan holda tuzilmani anglash hamda vizual materialdan munosabatni topishdir.
- Tayyor shaklni qismlarga ajratib, uning qanday yigʻilishini tasavvur qilish
- Chizma bilan haqiqiy buyumni, tekis tasvir bilan hajmli shaklni yoki turli tomondan koʻrsatilgan tasvirlarni moslashtirish
- Ekran yoki qogʻozdagi joylashuvdan iyerarxiya va guruhlarni anglash
- Grafik yoki shakllardagi oʻzgarishdan qoidani topish
Noverbal qobiliyatlarga shakl, yoʻnalish va joylashuv bilan ishlaydigan koʻrish-fazoviy qayta ishlash (Gv) hamda ilgari koʻrilmagan munosabat yoki qoidani aniqlaydigan yangi masalalarda fikrlash (Gf) kiradi. Ayrim odamlarda shakl va joylashuv, boshqalarida esa qoidani topish kuchliroq boʻlishi mumkin. Shu sababli noverbal ustunlikning mazmuni ham subtestlarga qarab farq qiladi.
WAIS natijalarida qanday talqin qilinadi?
WAIS-IIIdagi Verbal IQ (VIQ) va Performance IQ (PIQ), WAIS-IVdagi Verbal tushunish indeksi (VCI) va Perseptiv fikrlash indeksi (PRI) verbal va noverbal qobiliyatlarni umumiy koʻrish uchun muhim koʻrsatkichlardir. AQSh WAIS-5 versiyasida PRI tarkibidagi koʻrish-fazoviy qayta ishlash va yangi masalalarda fikrlash Koʻrish-fazoviy indeks (VSI) hamda Fluid Reasoning Index (FRI)ga ajratilgan. Versiyalar oʻrtasidagi oʻzgarishlar WAIS-IV va WAIS-5 oʻrtasidagi farq maqolasida tushuntirilgan.
Tilga oid natijalarni talqin qilishda uyda ishlatiladigan til, taʼlim tili va test tilida toʻplangan tajriba ham hisobga olinadi.
WAIS-IV natijasida faqat VCI va PRI ballari oʻrtasidagi farq emas, hisobotda koʻrsatilgan statistik ahamiyat, bazaviy chastota va har bir indeks tarkibidagi subtestlar birga koʻriladi. Masalan, PRI tarkibidagi Kubiklar yordamida shakl yasash va Matritsali mantiq natijalari farq qilsa, shakl va joylashuv bilan ishlash yoki qoidani topish qobiliyatlaridan qaysi biri kuchliroq ekanini alohida koʻrish mumkin. Har bir indeks tarkibi WAIS indekslarining maʼnosi maqolasida keltirilgan.
Ish va taʼlimda qanday foydalanish mumkin?
Ayni ish ichida shartlarni soʻz bilan tartiblash bosqichi ham, tuzilmani chizma yoki haqiqiy buyum orqali tekshirish bosqichi ham boʻlishi mumkin. Kasb nomiga qarab baholashdan koʻra, tushunish va ishlash qaysi bosqichda osonroq kechishini koʻrish amaliyroq.
| Bosqich | Verbal kuchli tomondan foydalanish | Noverbal kuchli tomondan foydalanish |
|---|---|---|
| Maʼlumotni qabul qilish | Matn, suhbat, taʼrif va yoʻriqnomadan shartlarni tushunish | Chizma, tayyor namuna, amaliy koʻrsatma va joylashuvdan tuzilmani tushunish |
| Tartiblash | Asosiy masala, sabab va shartlarni matn yoki punktlar bilan yozish | Munosabat, ketma-ketlik va iyerarxiyani chizma, jadval yoki joylashuvda koʻrsatish |
| Natijani ifodalash | Texnik topshiriq, izohli matn yoki ogʻzaki tushuntirish tayyorlash | Diagramma, maket, jarayon chizmasi yoki model tayyorlash |
Masalan, faqat chizmadan munosabatni kuzatish qiyin boʻlsa, “A oshsa, B kamayadi” deb soʻz bilan ifodalash mumkin. Uzun matnning tuzilishini anglash qiyin boʻlsa, shart va xulosalar ikki ustunli jadvalga joylanadi. Odamga qulayroq maʼlumot shakli tushunish jarayonida ishlatiladi, oxirida esa natija topshiriq talab qilgan matn, chizma yoki amaliy harakatga aylantiriladi.
BrainTypeIQ verbal tushunish (Gc), koʻrish-fazoviy qayta ishlash (Gv) va yangi masalalarda fikrlashni (Gf) alohida koʻrsatadi. Shu tariqa verbal va noverbal qobiliyatlar oʻrtasidagi umumiy farqdan tashqari, aynan qaysi jarayon kuchli ekanini aniqroq koʻrish mumkin.