WAIS-5ning AQSh nashri 2024-yilda, Buyuk Britaniya qogʻoz nashri esa 2026-yilda chiqarilgan. Oʻzbek tilida standartlashtirilgan WAIS-5 nashri tasdiqlangani haqida ochiq maʼlumot yoʻq. Shuning uchun quyidagi farqlar WAIS-IVning xalqaro tuzilishi bilan AQSh va Buyuk Britaniya WAIS-5 nashrlariga taalluqli.
Idrokka oid fikrlash VSI va FRIga ajratildi
Eng katta oʻzgarish — WAIS-IVdagi idrokka oid fikrlash (PRI) yoʻnalishi WAIS-5da koʻrish-fazoviy (VSI) va yangi masalalarda fikrlash (FRI) deb ataladigan ikkita indeksga ajratilganidir.
| WAIS-IV | WAIS-5 | Balldan anglash mumkin boʻlgan qobiliyat |
|---|---|---|
| Verbal tushunish (VCI) | Verbal Comprehension Index (VCI) | Soʻz bilimi, tushunchani anglash va verbal fikrlash |
| Idrokka oid fikrlash (PRI) | Visual Spatial Index (VSI) | Shakl va fazoviy munosabatni anglab, fazoda qayta tuzish qobiliyati |
| Idrokka oid fikrlash (PRI) | Fluid Reasoning Index (FRI) | Ilgari koʻrilmagan munosabat, qoida va miqdoriy bogʻliqlikni aniqlash qobiliyati |
| Ishchi xotira (WMI) | Working Memory Index (WMI) | Maʼlumotni vaqtincha saqlagan holda undan foydalanish qobiliyati |
| Axborotni qayta ishlash tezligi (PSI) | Processing Speed Index (PSI) | Oddiy vizual maʼlumotni tez va aniq qayta ishlash qobiliyati |
WAIS-IVda Kubiklar yordamida shakl yasash, Matritsali mantiq va Vizual boshqotirmalar ballari bitta PRIga birlashtiriladi. WAIS-5da Kubiklar yordamida shakl yasash (Block Design) va Vizual boshqotirmalar (Visual Puzzles) VSIni, Matritsali mantiq (Matrix Reasoning) va Tarozi masalalari (Figure Weights) esa FRIni tashkil etadi.
Shu sababli WAIS-IVda koʻrish-fazoviy topshiriqlar bilan yangi masalalarda fikrlash topshiriqlari orasidagi farq PRI tarkibidagi subtestlardan aniqlangan boʻlsa, WAIS-5da u VSI va FRI ballarida bevosita koʻrinadi. WAIS-5 umumiy IQ bilan birga kognitiv qobiliyatlar tarkibini ham WAIS-IVga qaraganda batafsilroq talqin qilish imkonini beradi.
Vizual ishchi xotira subtestlari qoʻshildi
WAIS-IVdagi WMI eshitib bajariladigan Sonlarni takrorlash va Arifmetika subtestlaridan hisoblanadi. WAIS-5dagi asosiy WMI ham eshitilgan sonlar bilan ishlanadigan Sonlarni tartiblash (Digit Sequencing) va Ketma-ket sonlar (Running Digits) subtestlaridan hisoblanadi.
WAIS-5ga bulardan alohida ravishda vizual ishchi xotirani oʻlchaydigan ikkita subtest qoʻshilgan.
| Subtest | Topshiriqda ishlatiladigan jarayon |
|---|---|
| Belgilar qatori (Symbol Span) | Shakllar va ularning sahifadagi oʻrnini vaqtincha eslab qolish |
| Fazoviy qoʻshish (Spatial Addition) | Koʻrish-fazoviy maʼlumotni eslab boshqarish, keraksiz maʼlumotni olib tashlab, qolganini birlashtirish |
Bu ikki subtestdan Visual Working Memory Index hisoblanadi. Eshitib olingan maʼlumotni saqlash va boshqarishdan tashqari, vizual va fazoviy maʼlumot bilan ishlaydigan ishchi xotirani ham alohida ball sifatida koʻrish mumkin boʻldi.
FSIQ 10 ta subtestdan 7 ta subtestga oʻzgardi
FSIQni hisoblashda ishlatiladigan subtestlar soni WAIS-IVdagi 10 tadan WAIS-5da 7 taga tushgan.
| Oʻzgarish | WAIS-5dagi FSIQ tarkibiga kiradigan subtestlar |
|---|---|
| WAIS-IVdan saqlangan | Oʻxshashliklar (Similarities), Lugʻat (Vocabulary), Kubiklar yordamida shakl yasash (Block Design), Matritsali mantiq (Matrix Reasoning), Kodlash (Coding) |
| FSIQga yangi kiritilgan | Tarozi masalalari (Figure Weights) |
| WAIS-IVdagi Sonlarni takrorlashdan ajratib kiritilgan | Sonlarni tartiblash (Digit Sequencing) |
| FSIQ tarkibidan chiqarilgan | Bilim (Information), Vizual boshqotirmalar (Visual Puzzles), Arifmetika (Arithmetic), Belgilarni qidirish (Symbol Search) |
Sonlarni tartiblash WAIS-IVdagi Sonlarni takrorlash tarkibida boʻlgan topshiriqdan alohida subtestga aylantirilgan. Tarozi masalalari WAIS-IVda PRIning qoʻshimcha subtesti boʻlgan, WAIS-5da esa FRIning asosiy subtestiga aylangan.
Vizual boshqotirmalar va Belgilarni qidirish WAIS-5dan olib tashlanmagan. Ular hali ham VSI va PSIning asosiy subtestlari, faqat FSIQ tarkibiga kirmaydi.
WAIS-IV 10 ta asosiy va 5 ta qoʻshimcha subtestdan, WAIS-5 esa 10 ta asosiy va 10 ta qoʻshimcha subtestdan tuzilgan. Qoʻshimcha subtestlar soni 5 tadan 10 taga oshgani uchun, testdagi jami subtestlar 15 tadan 20 taga koʻpaygan. Bu 20 ta subtestning barchasi bir paytda oʻtkaziladi degani emas; maqsadga qarab qoʻshimcha subtestlar tanlanadi.
Subtestlar qoʻshildi, ajratildi va olib tashlandi
WAIS-5da yangi subtestlar qoʻshilishidan tashqari, WAIS-IVdagi ayrim topshiriqlar alohida subtestlarga ajratildi, baʼzilari olib tashlandi yoki vazifasi oʻzgardi.
| Oʻzgarish | Subtestlar |
|---|---|
| WAIS-5ga qoʻshilgan | Ketma-ket sonlar (Running Digits), Toʻplamlar munosabati (Set Relations), Miqdorni nomlash tezligi (Naming Speed Quantity), Belgilar qatori (Symbol Span), Fazoviy qoʻshish (Spatial Addition) |
| Sonlarni takrorlash 3 ta subtestga ajratilgan | Sonlarni tartiblash (Digit Sequencing), Sonlarni toʻgʻri tartibda takrorlash (Digits Forward), Sonlarni teskari tartibda takrorlash (Digits Backward) |
| Olib tashlangan | Rasmni toʻldirish (Picture Completion), Rasmlarni tanlab belgilash (Cancellation) |
| Asosiy subtestga aylangan | Tarozi masalalari (Figure Weights) |
| Qoʻshimcha subtestga aylangan | Bilim (Information), Arifmetika (Arithmetic) |
WAIS-IVdagi Sonlarni takrorlash toʻgʻri tartibda takrorlash, teskari tartibda takrorlash va sonlarni tartiblash natijalarini bitta ballga birlashtirgan. WAIS-5da ular uchta alohida subtest boʻlib, Sonlarni tartiblash asosiy WMI va FSIQni, Sonlarni toʻgʻri va teskari tartibda takrorlash esa qoʻshimcha indekslarni hisoblashda ishlatiladi. Yangi qoʻshilgan beshta subtest yangi masalalarda fikrlash, eshitishga oid va vizual ishchi xotira hamda axborotni qayta ishlash tezligini oʻlchash doirasini kengaytiradi.
Asosiy indekslardan tashqari, WAIS-5da GAIni oʻz ichiga olgan 15 ta qoʻshimcha indeks (Ancillary Index) bor, ularning 14 tasi yangi. Ular beshta asosiy yoʻnalishni koʻproq subtestlar orqali tekshirish, ishchi xotirani eshituv va koʻruv modalitetlari hamda saqlash va boshqarish jarayonlari boʻyicha ajratish, shuningdek til yoki harakat orqali javob berish yukini kamaytirgan holda umumiy qobiliyatni hisoblash imkonini beradi.
Oʻzbekistonda eng yangi versiya deganda nimani tekshirish kerak
Buyuk Britaniya WAIS-5 qogʻoz nashri 2026-yil 14-avgustda chiqarildi. Q-global versiyasi 2026-yil 24-sentabrga, Q-interactive versiyasi esa 2026-yil 12-noyabrga rejalashtirilgan. Yetti subtestdan FSIQ olish taxminan 45 daqiqa, 10 ta asosiy indeks subtestini oʻtkazish esa taxminan 60 daqiqa davom etadi. Bu maʼlumotlar Buyuk Britaniya nashriga tegishli boʻlib, Oʻzbekistondagi xizmat davomiyligi yoki mahalliy meʼyor mavjudligini tasdiqlamaydi.
Oʻzbekiston uchun Pearsonning tijoriy yoʻli Buyuk Britaniya xizmatiga bogʻlangan. Biroq mahsulotning mavjudligi Oʻzbekistondagi muayyan xizmat yoki mutaxassis shu nashrni amalda qoʻllashini ham, u bilan testni toʻgʻri til va meʼyor asosida oʻtkazish mumkinligini ham kafolatlamaydi. Shuning uchun biror test “eng yangi WAIS” deb atalganida, uning nashri, oʻtkazish tili, meʼyoriy guruhi hamda xizmat yoki mutaxassis aynan shu nashrdan amalda foydalanishi birga tekshiriladi. WAIS-IV eskiroq boʻlgani uchungina olingan natija avtomatik ravishda yaroqsiz boʻlib qolmaydi.
Amaldagi nashr va xizmat tarkibini qanday aniqlash WAISni qayerda va qanday topshirish mumkin? maqolasida tushuntirilgan.