Yangi masalalarda fikrlash ilgari koʻrilmagan muammoning yechim usulini tuzish qobiliyatidir
Gfning asosi bilim miqdori yoki hisoblash tezligi emas, balki ilgari koʻrilmagan masaladagi munosabat va qoidalarni topib, yechim usulini tuzishdir. “Fluid reasoning” va “fluid intellekt” atamalari ham shu Gfni bildiradi.
Bir nechta misoldan umumiy qoidani topish, berilgan shartlarni ketma-ket kuzatish, nisbat yoki tenglik munosabatidan nomaʼlum qiymatni chiqarish kabi jarayonlar shu qobiliyatga kiradi. Ular induktiv, deduktiv va miqdoriy fikrlash deb ataladi hamda faqat shakllarga oid masalalarda emas, soʻz yoki sonlardan foydalaniladigan topshiriqlarda ham ishlaydi.
Gf darajasi yaqqol koʻrinadigan vaziyatlar
| Masala turi | Gf yuqori boʻlsa | Gf pastroq boʻlsa |
|---|---|---|
| Yashirin qoida | Kam sonli misollardan umumiy qoidani osonroq topadi | Qoida ochiq aytilmasa, urinishlar yoki xatolar koʻpayadi |
| Bir nechta munosabat | Shakl, son va joylashuv munosabatlarini bitta yechim usuliga osonroq birlashtiradi | Bitta qoidani kuzatsa ham, qoidalar koʻpayganda ayrimlarini eʼtibordan qoldiradi |
| Taxminni tekshirish | Har bir variantni misollarga qoʻllab, mos kelmaganini osonroq chiqarib tashlaydi | Koʻzga tashlangan xususiyatni tanlab, barcha misollarga mos kelishini yetarli tekshirmasligi mumkin |
| Shartning oʻzgarishi | Masala avvalgisiga oʻxshasa ham, yangi shartdan kelib chiqib yechim usulini osonroq qayta tuzadi | Qoida oʻzgargan boʻlsa ham, oldingi yechim usulini oʻzgarishsiz qoʻllashga moyil |
WAISda Gf Matritsali mantiq va Tarozi masalalarida kuchli namoyon boʻladi
WAIS-IVda Matritsali mantiq va Tarozi masalalari Perseptiv fikrlash indeksi (PRI) tarkibiga kiradi va Gf bilan kuchli bogʻliq. Matritsali mantiq asosiy, Tarozi masalalari esa yordamchi subtestdir.
| Subtest | Asosan talab qilinadigan fikrlash |
|---|---|
| Matritsali mantiq | Shakllarning joylashuvi yoki oʻzgarishidan yashirin qoidani topadigan induktiv fikrlash |
| Tarozi masalalari | Muvozanat va tenglikdan nomaʼlum miqdorlar oʻrtasidagi munosabatni aniqlash |
WAIS-IVda Gf bilan shakl va joylashuvni qayta ishlaydigan koʻrish-fazoviy qayta ishlash (Gv) bitta PRI tarkibida birlashtirilgan. AQSh WAIS-5 versiyasida esa Matritsali mantiq va Tarozi masalalari (Figure Weights) asosida Fluid Reasoning Index (FRI) hisoblanadi va uni Visual Spatial Indexdan (VSI) alohida talqin qilish mumkin.
WAIS-IVdagi PRI pastroq boʻlsa, Gf va Gvni subtestlar orqali alohida talqin qilish usuli Perseptiv fikrlash past boʻlsa, bu nimani anglatadi? maqolasida tushuntirilgan.
Yangi masalalarda fikrlash va kristallashgan intellekt oʻrtasidagi farq
Yangi masalalarda fikrlash (Gf) bilan kristallashgan intellekt (Gc) oʻrtasidagi asosiy farq shuki, Gf yangi munosabatni aniqlab, yechim topadi, Gc esa avval egallangan bilimdan foydalanadi.
| Yoʻnalish | Asosan nimadan foydalanadi | Misol |
|---|---|---|
| Gf: yangi masalalarda fikrlash | Masalani yechish jarayonida topilgan munosabat va qoidalar | Ilgari koʻrilmagan shakllar ketma-ketligidan oʻzgarish qoidasini aniqlash |
| Gc: kristallashgan intellekt | Egallangan soʻz boyligi, bilim va tushunchalar | Mutaxassislik atamalari va asosiy bilim yordamida matnni tushunish |
Yangi sohada Gf nomaʼlum munosabatni anglashga yordam beradi, shu jarayonda oʻrganilgan bilim esa Gc sifatida toʻplanib, keyingi fikrlashni qoʻllab-quvvatlaydi.
Oʻrtacha hisobda Gfda yoshga bogʻliq pasayish Gcga qaraganda ertaroq boshlanadi, soʻz boyligi va bilim esa uzoqroq saqlanadi. Har bir qobiliyatdagi oʻzgarish intellekt va yosh oʻtishi maqolasida batafsil tushuntirilgan.
BrainTypeIQ Matritsali mantiq va Tarozi masalalari topshiriqlaridan Gf ballini hisoblaydi hamda uni Gc, Gv, Gwm va Gs bilan birga koʻrsatadi.