g omili turli intellektual topshiriqlarga umumiy boʻlgan tarkibiy qismdir
Lugʻat, hisoblash, shakllar bilan fikrlash va xotira turli mazmunni talab qiladigan topshiriqlardir. Shunga qaramay, koʻp odamlarning natijalari taqqoslanganda, bir topshiriqdan yuqori ball olganlar boshqa topshiriqlarda ham yuqori ball olishga moyil boʻladi. Turli kognitiv topshiriqlarda umumiy tarzda namoyon boʻladigan shu tarkibiy qism umumiy intellekt omili, yaʼni g omilidir.
Topshiriqlar natijalari orasidagi ijobiy korrelatsiya hodisasi “ijobiy manifold” deb ataladi. Spearman 1904-yildagi tadqiqotida umumiy omilni taklif qilganidan beri g omili intellekt testlaridagi umumiy natijani tushuntiradigan markaziy tushunchaga aylandi.
g omili ijobiy korrelatsiyalardan qanday baholanadi
g omili bitta savolga javob berib bevosita oʻlchanadigan ball emas. U lugʻat, fikrlash, xotira va tezlik kabi bir nechta topshiriq ballari toʻplanib, ular orasidagi korrelatsiyadan baholanadigan yashirin oʻzgaruvchidir.
Omillar tahlilida koʻp topshiriqlar natijasi birga koʻtarilib-pasayadigan qism bilan har bir topshiriqning oʻziga xos qismi ajratiladi. Lugʻat topshirigʻida soʻz haqidagi bilim, belgilarni qidirishda esa vizual qidirish tezligi kabi vazifaga xos farqlar saqlanadi; topshiriqlar guruhidagi umumiy ball oʻzgarishi g omili sifatida ifodalanadi.
Ijobiy manifold turli madaniyat va testlarda keng kuzatilgan. Ammo bu umumiylikni bitta umumiy qobiliyat yuzaga keltiradimi yoki u bir nechta qobiliyatning oʻzaro taʼsiri va topshiriqlar orasida takrorlanadigan kognitiv jarayonlardan kelib chiqadimi — bu masala yuzasidan bahs davom etmoqda.
g omili, IQ va FSIQ oʻrtasidagi farq
| Atama | Nimani bildiradi |
|---|---|
| g omili | Bir nechta kognitiv topshiriq oʻrtasidagi korrelatsiyadan baholanadigan yashirin umumiy omil |
| IQ | Intellekt testidagi natijani bir yoshdagi guruh ichida joylashtiradigan standart ball |
| FSIQ | Bir nechta asosiy subtestni birlashtirgan toʻliq shkala IQsi |
FSIQ mazmuni turlicha boʻlgan bir nechta subtestni birlashtirgani uchun g omilini kuchli aks ettiradi. Ammo FSIQ har bir test uchun belgilangan tarkib va ballga oʻtkazish usuli bilan hisoblanadigan kuzatiladigan natija, g omili esa natijalar oʻrtasidagi munosabatni tushuntiradigan yashirin oʻzgaruvchidir. FSIQni hisoblash va talqin qilish FSIQ nima? maqolasida batafsil tushuntirilgan.
g yuklamasi topshiriq bilan g omili oʻrtasidagi bogʻliqlikni koʻrsatadi
g yuklamasi muayyan subtest natijasi g omili bilan qanchalik kuchli bogʻlanganini koʻrsatadigan qiymatdir. Oddiy bir omilli modelda g yuklamasi .70 boʻlsa, uning kvadrati .49 ga teng boʻladi; yaʼni ballar dispersiyasining 49% i g bilan umumiy hisoblanadi.
WAIS-IV tahlilida Arifmetika va Lugʻat kabi subtestlarning g yuklamasi nisbatan yuqori, axborotni qayta ishlash tezligiga oid topshiriqlarniki esa pastroq boʻlgan. g yuklamasi savolning qiyinligini emas, topshiriqlar guruhiga umumiy qobiliyatni qay darajada aks ettirishini koʻrsatadi. Ayni subtestning g yuklamasi ham tekshirilgan guruh, u bilan birga olingan testlar va statistik modelga qarab oʻzgaradi.
IQ testida mazmuni turlicha boʻlgan topshiriqlar birlashtirilishining sababi muayyan bilim yoki savol formatiga bogʻlanib qolmay, topshiriqlar guruhiga umumiy boʻlgan darajani aniqlashdir.
g omili taʼlim va kasbiy tayyorgarlik bilan kuchli bogʻlangan
g omili ayniqsa yangi mazmunni oʻrganish va oʻzlashtirish bilan kuchli bogʻliq. Taʼlim natijalari meta-tahlili va kasbiy tayyorgarlik hamda ish natijalari meta-tahlili natijaning turiga qarab bogʻliqlik kuchi farq qilishini koʻrsatadi.
| Natija | Tuzatilgan korrelatsiya |
|---|---|
| Taʼlim natijasi | .54 |
| Kasbiy tayyorgarlik | .35–.49 |
| Zamonaviy ish samaradorligi | .18–.22 |
g omili taʼlim va kasbiy tayyorgarlikda oʻzlashtirishni yaxshi bashorat qiladi, ammo zamonaviy ish samaradorligi bilan bogʻliqligi ilgari taxmin qilinganidan kuchsizroq. Ish samaradorligiga oid eng yangi maʼlumotlarda “ish qanchalik murakkab boʻlsa, gning bashorat kuchi shunchalik yuqori” degan anʼanaviy izoh ham tasdiqlanmadi. IQ koʻrsatadigan umumiy darajani real natijalar bilan qanday bogʻlash IQni oʻlchashning ahamiyati maqolasida batafsil tushuntirilgan.
g omili va CHC nazariyasidagi keng qobiliyatlar turli darajalarni bildiradi
CHC nazariyasi intellektni umumiy, keng va tor qobiliyatlar darajasida tartiblaydi. Hozir keng qoʻllanadigan Carroll modelida eng yuqori darajada g omili, undan keyin esa Gc, Gf, Gv, Gwm va Gs kabi keng qobiliyatlar turadi. CHCning manbalaridan biri boʻlgan Horn nazariyasida eng yuqori darajadagi yagona g omili mavjud emas edi.
g omili barcha kognitiv topshiriqlarga umumiy darajani, keng qobiliyatlar esa qaysi turdagi topshiriqlarda qobiliyat osonroq namoyon boʻlishini koʻrsatadi. Shu sababli umumiy IQsi yaqin odamlarning ham tilni tushunish, fikrlash, koʻrish-fazoviy qayta ishlash, ishchi xotira va axborotni qayta ishlash tezligi boʻyicha profili farq qiladi. Qobiliyatlar profilini aniq vaziyatlar bilan bogʻlash usuli kognitiv profil nima? maqolasida tushuntirilgan.
BrainTypeIQ 9 topshiriqdan umumiy IQ va 5 qobiliyat boʻyicha profilni koʻrsatadi.