CHC nazariyasi intellektni 3 darajada tushuntiradi
CHC nazariyasi (Cattell–Horn–Carroll nazariyasi) barcha intellektual topshiriqlarga umumiy boʻlgan qobiliyatdan boshlab, alohida yoʻnalishlardagi qobiliyatlar va yanada aniq kognitiv jarayonlargacha boʻlgan tuzilmani 3 darajada tushuntiradi. Cattell yangi masalalarda fikrlashga asoslangan fluid intellekt bilan kristallashgan intellektni ajratdi, Horn bu tasnifni xotira, koʻrish va qayta ishlash tezligi kabi yoʻnalishlar bilan kengaytirdi, Carroll esa koʻplab tadqiqotlarni 3 darajali tuzilmaga birlashtirdi.
| Daraja | Nimani bildiradi | Misol |
|---|---|---|
| III daraja: umumiy qobiliyat | Turli intellektual topshiriqlarga umumiy boʻlgan qobiliyat | g omili |
| II daraja: keng qobiliyatlar | Bilim, fikrlash, koʻrish-fazoviy qayta ishlash, xotira va tezlik kabi yirik qobiliyat yoʻnalishlari | Gc, Gf, Gv, Gwm, Gs |
| I daraja: tor qobiliyatlar | Keng qobiliyatlarni tashkil etadigan aniqroq jarayonlar | Soʻz boyligi, induksiya, vizuallashtirish, perseptiv tezlik |
Masalan, ilgari koʻrilmagan shakllar ketma-ketligidan qoidani topish qobiliyati eng yuqori darajada g, keng qobiliyatlar darajasida Gf, tor qobiliyatlar darajasida esa induksiya sifatida tushuntiriladi. Eng yuqori darajadagi g omili bilan IQ oʻrtasidagi munosabat alohida maqolada batafsil yoritilgan.
Gc, Gf, Gv, Gwm va Gs bildiradigan qobiliyatlar
Kognitiv qobiliyatlar oʻrtasidagi farqni tushuntirishda II darajadagi keng qobiliyatlar markaziy oʻrin tutadi. Quyida IQ va kognitiv profilga aloqador 5 qobiliyat koʻrsatilgan.
| Qobiliyat | Asosiy mazmuni | Misol |
|---|---|---|
| Gc: tilni tushunish va kristallashgan intellekt | Oʻrganish va tajribadan olingan bilimni tushunish hamda soʻz bilan ifodalashda ishlatish | Soʻz maʼnosini tushuntirish, tushunchalar oʻrtasidagi munosabatni soʻz bilan ifodalash |
| Gf: yangi masalalarda fikrlash | Ilgari koʻrilmagan masaladagi munosabat yoki qoidani topish | Shakllar ketma-ketligidagi qoidani aniqlash, berilgan shartlardan xulosa chiqarish |
| Gv: koʻrish-fazoviy qayta ishlash | Shakllar va ularning joylashuvi oʻrtasidagi munosabatni anglab, ularni xayolda oʻzgartirish | Shaklni aylantirish, qismlardan tayyor shaklni tasavvur qilish |
| Gwm: ishchi xotira | Maʼlumotni qisqa vaqt saqlagan holda undan fikrlashda foydalanish | Raqamlarni eslab, teskari tartibga qoʻyish; bir nechta shartni yodda tutib hisoblash |
| Gs: axborotni qayta ishlash tezligi | Nisbatan oddiy va takroriy maʼlumotni tez hamda aniq qayta ishlash | Belgilarni solishtirib, bir xilini vaqt cheklovida topish |
Gcga oid verbal topshiriqlardagi natijaga uyda ishlatiladigan til, taʼlim tili va test tilidagi tajriba ham taʼsir qilishi mumkin.
CHC nazariyasida bu 5 qobiliyatdan tashqari eshitish orqali qayta ishlash, oʻrganish, uzoq muddatli xotiradan maʼlumot topish hamda oʻqish va yozish kabi keng qobiliyatlar ham mavjud.
Umumiy IQ bir xil boʻlsa ham, qobiliyatlar profili farq qiladi
Umumiy IQ bir nechta kognitiv topshiriq natijasini bitta ballga birlashtiradi. Shu sababli umumiy IQsi yaqin odamlarda ham qobiliyatlar profili farq qilishi mumkin.
Masalan, tilni tushunish va fikrlash kuchli, ishchi xotira va axborotni qayta ishlash tezligi pastroq boʻlsa, odam murakkab mazmunni tushunsa ham, bir nechta shartni xotirada saqlab qisqa vaqtda qayta ishlash talab qilinganida yuk oshadi. Koʻrish-fazoviy qayta ishlashi kuchli odam esa faqat soʻz bilan berilgan izohdan koʻra rasm yoki joylashuv orqali umumiy mazmunni osonroq anglaydi.
CHC nazariyasi umumiy IQ darajasi bilan uning ichidagi qobiliyatlar farqini bir vaqtda tushuntira oladi. Qobiliyatlar profilini ish, suhbat va taʼlim bilan bogʻlash usuli kognitiv profil nima? maqolasida tushuntirilgan.
WAIS indekslari va CHC nazariyasi oʻrtasidagi munosabat
WAIS-IVning xalqaro tuzilmasida VCI asosan Gc, WMI Gwm, PSI esa Gs bilan bogʻliq; PRI tarkibida Gf ham, Gv ham bor. Masalan, Matritsali mantiqda Gf, Kubiklar yordamida shakl yasashda esa Gvning hissasi kattaroq.
CHC nazariyasi WAIS-IVdagi PRI ichida birlashtirilgan fikrlash va koʻrish-fazoviy qayta ishlashni alohida koʻrish imkonini beradi. Har bir subtestning CHC qobiliyatlariga mosligi va WAIS-5dagi oʻzgarishlar CHC nazariyasi bilan WAIS oʻrtasidagi munosabat maqolasida batafsil yoritilgan.
BrainTypeIQ oʻlchaydigan 5 qobiliyat
BrainTypeIQ CHC nazariyasiga asoslanib, Gc, Gf, Gv, Gwm va Gsdan iborat 5 qobiliyatni 9 topshiriq bilan oʻlchaydi. Bular CHC nazariyasidagi barcha yoʻnalishlar emas, balki umumiy IQ va kognitiv profilni aniqlash uchun tanlangan 5 yoʻnalishdir.
Umumiy IQ bilan birga 5 qobiliyat ballariga qarash qaysi turdagi topshiriqlarda qobiliyatingiz osonroq namoyon boʻlishini koʻrsatadi. Har bir topshiriqning tarkibi 9 topshiriq va 5 yoʻnalishning oʻlchash dizayni maqolasida tushuntirilgan.
BrainTypeIQ testida umumiy IQ va 5 qobiliyat boʻyicha profilingizni koʻrishingiz mumkin.