Koʻrish-fazoviy qayta ishlash shakl va joylashuv munosabatlarini saqlab, ularni xayolda oʻzgartirish qobiliyatidir
Koʻrish-fazoviy qayta ishlash shakl, yoʻnalish va joylashuv munosabatlarini saqlagan holda shakllarni xayolda aylantirish, qismlarga ajratish va qayta tuzish qobiliyatidir. Uning darajasi koʻrilgan shaklni shunchaki tanishdan koʻra, yoʻnalishni oʻzgartirish yoki bir necha bosqichli oʻzgarishni kuzatishda yaqqolroq namoyon boʻladi.
Bu qobiliyat shaklni xayolda aylantirish, predmetning yuqori-past, chap-oʻng va old-orqa joylashuvini saqlash hamda qismlarni birlashtirib tayyor shaklni tasavvur qilish kabi jarayonlarni qamrab oladi. “Koʻrish-fazoviy idrok” atamasi ham shakl va joylashuv munosabatlarini anglash hamda boshqarish qobiliyatini ifodalash uchun ishlatiladi.
U xaritani harakat yoʻnalishiga moslab oʻqish, tekis chizmadan xona joylashuvini tasavvur qilish yoki mebelni eshikdan olib kirish uchun qaysi tomonga burish kerakligini aniqlashda ishlaydi.
Koʻrish-fazoviy qayta ishlash darajasi yaqqol koʻrinadigan vaziyatlar
| Vaziyat | Gv yuqori boʻlsa | Gv pastroq boʻlsa |
|---|---|---|
| Aylantirish va yoʻnalish | Aylantirilgan shaklni tez solishtira oladi | Aylantirish bilan akslantirishni adashtirishi mumkin |
| Qism va butun | Tayyor shakldan kelib chiqib, qismlar qanday birlashishini aniqlay oladi | Qism tayyor shaklning qayeriga mos kelishini anglashga koʻproq vaqt ketadi |
| Xarita va chizma | Yoʻnalish oʻzgarsa ham, joylashuv munosabatlarini saqlab oʻqiy oladi | Chizma yoʻnalishi oʻzgarsa, uni ayni joylashuv sifatida anglash qiyinlashadi |
| Bir necha bosqichli oʻzgarish | Buklash, kesish va yigʻish bosqichlarini xayolda kuzata oladi | Oraliq shakl yoki joylashuv munosabatini yoʻqotib qoʻyishi mumkin |
WAISda Gv Kubiklar yordamida shakl yasash, Vizual boshqotirmalar va Rasmni toʻldirishda kuchli namoyon boʻladi
WAIS-IVning yaponcha versiyasida koʻrish-fazoviy qayta ishlash bilan kuchli bogʻliq subtestlar Perseptiv fikrlash indeksi (PRI) tarkibiga kiradi.
| Subtest | Oʻrni | Asosiy jarayon |
|---|---|---|
| Kubiklar yordamida shakl yasash | Asosiy subtest | Namunani qismlarga ajratib, kubiklarning yoʻnalishi va joylashuvini hisobga olgan holda qayta tuzish |
| Vizual boshqotirmalar | Asosiy subtest | Tayyor shaklni tuzadigan qismlarni xayolda aylantirib, birlashtirish |
| Rasmni toʻldirish | Yordamchi subtest | Rasmni bir butun sifatida anglab, muhim yetishmayotgan qismini topish |
Ayni PRI tarkibida shakl yoki miqdorlar oʻrtasidagi munosabatdan qoida chiqaradigan Matritsali mantiq va Tarozi masalalari ham bor. Shu sababli koʻrish-fazoviy qayta ishlash (Gv) bilan yangi masalalarda fikrlash (Gf) bitta indeksda birlashtirilgan.
AQSh WAIS-5 versiyasida Kubiklar yordamida shakl yasash (Block Design) va Vizual boshqotirmalardan (Visual Puzzles) Koʻrish-fazoviy indeks (VSI) hisoblanadi. Uni Fluid Reasoning Indexdan (FRI) alohida talqin qilish mumkin.
Versiyalar oʻrtasidagi indeks tuzilishi WAIS-IV va WAIS-5 oʻrtasidagi farq maqolasida taqqoslangan. WAIS-IVdagi PRIni subtestlar orqali alohida talqin qilish usuli esa Perseptiv fikrlash past boʻlsa, bu nimani anglatadi? maqolasida tushuntirilgan.
Koʻrish-fazoviy qayta ishlash va yangi masalalarda fikrlash oʻrtasidagi farq
Koʻrish-fazoviy qayta ishlash (Gv) bilan yangi masalalarda fikrlash (Gf) oʻrtasidagi asosiy farq shuki, Gv shaklni xayolda oʻzgartirishga, Gf esa shakllar oʻrtasidagi munosabatdan qoidani topishga qaratiladi.
| Yoʻnalish | Asosiy jarayon | Namunaviy topshiriq |
|---|---|---|
| Gv: koʻrish-fazoviy qayta ishlash | Shaklni aylantirish, qismlarga ajratish va qayta tuzish, joylashuv munosabatlarini saqlash | Kubiklar yordamida shakl yasash, Vizual boshqotirmalar, Qogʻoz buklash |
| Gf: yangi masalalarda fikrlash | Bir nechta maʼlumotdan qoida yoki tenglik munosabatini aniqlash | Matritsali mantiq, Tarozi masalalari |
Alohida qismlardan tayyor shaklni qanday tuzishni aniqlashda Gv, shakllar ketma-ketligidan keyingi shaklni topishda esa Gf asosiy rol oʻynaydi. Ikkala turdagi topshiriq ham shakllarga oid boʻlib koʻrinsa-da, javobni topish uchun ishlatiladigan jarayonlar farq qiladi.
BrainTypeIQ Qogʻoz buklash testi va Shakl birlashtirish boshqotirmalari asosida Gv ballini hisoblaydi hamda uni Gc, Gf, Gwm va Gs bilan birga koʻrsatadi.