Verbal tushunish past boʻlganda koʻproq kuzatiladigan xususiyatlar
Notanish atamalar, aytilmay qolgan asosiy shartlar va mavhum tushuntirishlar bir paytda uchrasa, yuk ayniqsa ortadi.
- Ilk bor eshitilgan maxsus atamani tanish soʻz yoki tajribaga bogʻlash uchun koʻproq vaqt kerak boʻladi
- Bir nechta aniq misol tushunarli boʻlsa ham, ulardagi umumiy tamoyilni qisqa ifodalash qiyin boʻlishi mumkin
- Soʻzning umumiy maʼnosi tushunilsa ham, uning taʼrifi yoki maʼnosi yaqin soʻzdan farqini tushuntirish qiyin boʻlishi mumkin
- Tayanch bilim oldindan maʼlum deb qaralgan tushuntirishda aytilmay qolgan maʼlumotni toʻldirib, gaplar oʻrtasidagi bogʻlanishni tushunish qiyinlashadi
- Fikrni suhbatdoshga tushunarli tartib va ifodaga keltirish uchun koʻproq vaqt kerak boʻladi
Tanish mavzu yoki koʻp tajriba toʻplangan sohada soʻzlar va tayanch bilim avvaldan shakllangan boʻladi, shuning uchun qiyinchilik sezilmasligi mumkin. Yangi ishga kirish, boshqa sohaga oʻtish yoki yangi yoʻnalishni oʻrganishda atamalar bilan tayanch bilimni bir paytda oʻzlashtirish kerak boʻlsa, yuk birdan ortadi.
Bunday odam chizma yoki haqiqiy buyum orqali mazmunni darhol tushunishi, biroz vaqt oʻtgach uni izohlashi yoki aniq misollar asosida toʻgʻri qaror qilishi mumkin. Qiyinchilik mazmunning oʻzida emas, uni faqat soʻz orqali qabul qilish, jamlash va javobga aylantirishda boʻladi.
WAISdagi Verbal tushunish balli nimani koʻrsatadi?
WAIS-IVdagi Verbal tushunish indeksi (VCI) Oʻxshashliklar, Lugʻat va Bilim subtestlari asosida hisoblanadi. Bu topshiriqlarda soʻzlar va oʻzlashtirilgan bilimdan foydalanib maʼno hamda munosabatlarni tushunish va ularni javob tarzida ifodalash talab qilinadi. Kristallashgan intellekt (Gc) ham shunga yaqin qobiliyatni oʻlchaydi.
Verbal tushunish tengdoshlar meʼyoridan past boʻlishi yoki ballning oʻzi oʻrtacha boʻlsa ham, odamning boshqa qobiliyatlaridan pastroq boʻlishi mumkin. Ikkinchi holatda odam chizma yoki haqiqiy buyumga oid topshiriqlarda yuqori qobiliyatini koʻrsatsa-da, faqat soʻz bilan tushunish va tushuntirish uning uchun nisbatan qiyin bosqich boʻladi. Indekslar tarkibi va ballarni talqin qilish WAIS indekslari maqolasida tushuntirilgan.
VCI natijasiga uyda ishlatiladigan til, taʼlim tili va test tilidagi soʻz boyligi hamda bilim tajribasi ham taʼsir qilishi mumkin.
VCI muloqot qobiliyatining umumiy balli emas. Uzun koʻrsatmaning oʻrtasida mazmun yoddan chiqsa, ishchi xotira; matnni oʻqishning oʻzi qiyin boʻlsa, oʻqish qobiliyati bilan bogʻliq boshqa omillarni ham koʻrib chiqish kerak.
Asosiy shartlar va tayyor natijani koʻrinadigan qilish
Asosiy usul faqat soʻzlarni soddalashtirish emas. Nima qilish kerakligi va yakuniy natija qanday koʻrinishda boʻlishi aniq koʻrsatiladi.
| Qiyinchilik tugʻdiradigan vaziyat | Tushunishni osonlashtiradigan usul |
|---|---|
| “Imkon qadar tez, yaxshi qilib tayyorlang” degan topshiriq | Muddat, shakl, hajm va tayyor namunani aniqlashtirish |
| Koʻp maxsus atama ishlatilgan qoida asosida nima qilish kerakligini aniqlash | Faqat zarur qadamlarni ajratib, har bir atama maʼnosini yoniga yozish |
| Yangi ishni faqat ogʻzaki oʻrganish | Avval bir marta amalda koʻrsatishni soʻrab, tayyor holatni oldindan koʻrish |
| Yangi tushunchani faqat taʼrifdan oʻrganish | Aniq misollarni koʻrib, qaysi jihatlar taʼrifga mos kelishini tekshirish |
Uzun ogʻzaki koʻrsatmada tushunilgan mazmunni xotirada saqlash yuki ham qoʻshiladi. Muhim shartlar qisqa qadamlar jadvaliga yozilsa, har safar boshidan qayta soʻrashga hojat qolmaydi.
Asosiy soʻz boyligi va bilimni voyaga yetgandan keyin ham oshirish mumkin. Yangi soʻzni faqat qisqa taʼrif bilan yodlamasdan, u amalda ishlatiladigan vaziyat bilan bogʻlash va keyinroq eslab qoʻllash tushunib ishlatiladigan soʻzlarni koʻpaytiradi.
Kuchli qobiliyatdan tushunish va izohlashda foydalanish
Hamma narsani faqat soʻz orqali tushunish yoki tushuntirish shart emas. Koʻrish-fazoviy qayta ishlash kuchli boʻlsa, ketma-ketlikni jarayon chizmasiga aylantirish, tayyor namuna bilan ish jarayonidagi holatni yonma-yon qoʻyish yoki yaqin tushunchalarni taqqoslash jadvalida koʻrsatish munosabatlarni koʻz bilan tekshirish imkonini beradi.
Yangi masalalarda fikrlash kuchli boʻlsa, mavhum taʼrifni qayta-qayta oʻqishdan koʻra, bir nechta aniq misol va qarshi misolni solishtirib, umumiy qoidani topgach soʻz bilan ifodalash tushunishni osonlashtiradi.
Odam oʻzi tushuntirganda ham avval fikrini chizma yoki joylashuv orqali tartiblashi, keyin matnga aylantirishi mumkin. Hisobotni “xulosa, sabab, keyingi qadam” degan doimiy shaklda yozish ham mumkin.
Asosiy shartlar, tayyor natija va qaror mezoni koʻrinadigan qilinadi. Odamga qulayroq boʻlgan maʼlumot shaklidan foydalanish faqat soʻz bilan tushunish qiyin boʻlgan mazmunni oʻzlashtirishni osonlashtiradi. Faqat verbal tushunishdagi qiyinchilikka emas, qaysi usulda tushunish va kuchni namoyon qilish mumkinligiga qarash kerak. Maʼlumotni qaysi shaklda osonroq qabul qilishiga oid farqlar verbal va noverbal ustunlik, qobiliyatlar birikmasidan kelib chiqib yordamchi usul tanlash esa kognitiv profilni talqin qilish maqolasida tushuntirilgan.