DEHB grubunda çalışma belleği biraz daha düşük olma eğilimindedir
DEHB grubunda çalışma belleğini kullanan görevlerin performansı ortalama olarak biraz daha düşüktür; bu eğilim hem çocuklarda hem yetişkinlerde görülür. Çalışma belleği, gerekli bilgiyi kısa süre korurken o bilgiyi kullanarak sonraki işlemi yürütme yeteneğidir.
Ancak WAIS ve WISC'in WMI sonuçlarındaki fark küçüktür ve DEHB grubunun ortalaması yine ortalama aralıktadır. Bir kişinin WMI puanının ortalama veya daha yüksek olması, DEHB ya da günlük güçlüklerle çelişmez. Ayrıntılı ortalamalar ve genel IQ eğilimleri DEHB'de IQ ve WAIS eğilimleri yazısında ele alınır.
Günlük yaşamda asıl güçlük, öğrenilmiş bilginin silinmesi değildir. Şimdi yapılacak iş, az önce verilen yönerge veya çalışmanın ara sonucu gibi o anda kullanılan bilgiyi koruyarak ilerlemek gerektiğinde bilgi kaybolabilir.
Dikkat dağıldığında amaç, mevcut nokta ve sıradaki eylem kaybolur
Çalışırken “ne için yaptığınız”, “nereye kadar tamamladığınız” ve “sırada ne olduğu” bilgisini koruyarak ilerlersiniz.
Bir bildirim, ses, gözünüze çarpan başka bir iş veya aklınıza gelen düşünce dikkati çektiğinde eski çalışma durumunu koruyan süreç kesilir. Araya giren işten sonra döndüğünüzde amacı veya ara sonucu hemen hatırlayamazsanız ekranı ya da belgeyi yeniden inceleyip ne yaptığınızı baştan kurmanız gerekir.
Bu nedenle DEHB'de dikkat dağınıklığı yalnızca odak dışı geçirilen süreyi değil, her kesintiyle oluşan yeniden başlama maliyetini de artırır. Kısa bir mesaja cevap verdikten sonra eski belgeyi defalarca yeniden okumak veya başka bir sekme açıp ilk işe dönememek buna örnektir.
DEHB'deki “unutkanlık”, neyin hangi anda kaybolduğuna göre üçe ayrılabilir.
| Kaybolan bilgi | Sık görüldüğü durum | Ne olur? |
|---|---|---|
| Az önce alınan bilgi | Birden fazla yönerge, konuşma, zihinden hesaplama | İkinci kısmı dinlerken veya cevabı düşünürken ilk koşul korunamaz |
| Kesintiye uğrayan hedef | Bildirim, araya giren iş, birden fazla görev | İlk amaç, tamamlanan nokta ve sonraki adım dönüş sırasında kurulamaz |
| Gelecekte yapılacak iş | Yanına alınacak eşya, iletişim, teslim, randevu | “Daha sonra yapma” niyeti gereken zamanda veya yerde hatırlanmaz |
Gelecekteki işi doğru zamanda hatırlamada ileriye dönük bellek de rol oynar. DEHB'deki unutkanlığı yalnızca tek bir WMI puanıyla açıklamak yerine neyin, hangi anda kaybolduğunu ayırmak, gerekli çözümü görünür hale getirir.
Bilgiyi dışarıda tutarak kaybolduğunda geri dönebilmek
Çözümün odağı, bilgi kaybolsa bile çevreden yeniden kurulabilmesini sağlamaktır. Yalnızca randevuları değil, işe geri dönmek için gereken bilgiyi de zihnin dışına çıkarın.
| Yükün arttığı durum | Bilgiyi dışarıda tutma yöntemi |
|---|---|
| Birden fazla sözlü yönerge | İsteği, koşulları ve son tarihi yazılı da almak; tek seferde uygulanacak parçalara bölmek |
| Çalışma sırasında kesinti | Ayrılmadan önce “amaç, tamamlanan nokta, sıradaki adım” bilgisini tek satır bırakmak |
| Sonra yapılacak iş | Yapılabileceği zaman ve yerde hatırlatmak; “belgeyi gönder” gibi tek eylem yazmak |
| Yanına alınacak eşyalar | Sabit yer belirlemek ve çıkarken geçilen noktaya koymak |
| Birden fazla iş | İş listesini tek yerde tutmak; devam eden, bekleyen ve tamamlananları görünür biçimde ayırmak |
Örneğin yalnızca “teklif” yazan bir not, dönüşte içeriği yeniden kurmanızı gerektirir. “Teklifin miktar sütunu tamamlandı; sırada fiyat listesinin üçüncü satırını aktarmak var” notuysa işe doğrudan dönmenizi sağlar.
Not ve uygulama sayısı arttıkça bu kez nereye bakacağınızı hatırlama yükü artar. Randevular için takvim, işler için tek liste, eşyalar için sabit yer gibi az sayıda dönüş noktası belirlemek dışsallaştırmayı işe yarar hale getirir.
Dışsallaştırmanın amacı çalışma belleğini güçlendirmek değildir. Amaç, zihinde tutulacak bilgi miktarını azaltmak ve bilgi kaybolduğunda amacı ve mevcut noktayı çevreden yeniden kurabilmektir. DEHB'ye özgü olmayan yöntemler ve çalışma belleği eğitiminin etkisi çalışma belleği düşük olan kişilerin özellikleri ve çözümlerinde, başlama, kesinti, yeniden başlama ve tamamlamanın ayrımı ise anladığınız halde işin neden ilerlemediği yazısında ele alınır.