g ਕਾਰਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੌਧਿਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ
ਸ਼ਬਦ-ਗਿਆਨ, ਗਣਨਾ, ਆਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਤਰਕ ਅਤੇ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ’ਤੇ ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਸਕੋਰ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਦੂਜੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉੱਚਾ ਸਕੋਰ ਲੈਣ ਦੀ ਵੱਧ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਨਸਿਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਆਮ ਬੁੱਧੀ ਦਾ g ਕਾਰਕ ਹੈ।
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਸਕੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੰਬੰਧ ਹੋਣ ਨੂੰ “positive manifold” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। Spearman ਨੇ 1904 ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਆਮ ਕਾਰਕ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ g ਕਾਰਕ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਟੈਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਰਨਾ ਬਣ ਗਿਆ।
ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ g ਕਾਰਕ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ?
g ਕਾਰਕ ਅਜਿਹਾ ਸਕੋਰ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਮਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਇੱਕ ਲੁਕਿਆ ਚਰ ਹੈ: ਸ਼ਬਦ-ਗਿਆਨ, ਤਰਕ, ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਗਤੀ ਵਰਗੇ ਕਈ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਸਕੋਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਰਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਸਕੋਰ ਇਕੱਠੇ ਵਧਦੇ ਜਾਂ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਜੋ ਹਰ ਕੰਮ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੱਭਣ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਕੇ ਖੋਜਣ ਦੀ ਗਤੀ ਵਰਗੇ ਫ਼ਰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਾਸ ਫ਼ਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਸਕੋਰ-ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ g ਕਾਰਕ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Positive manifold ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਟੈਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
g ਕਾਰਕ, IQ ਅਤੇ FSIQ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ
| ਸ਼ਬਦ | ਕੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ |
|---|---|
| g ਕਾਰਕ | ਕਈ ਮਾਨਸਿਕ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਸਕੋਰਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਲੁਕਿਆ ਆਮ ਕਾਰਕ |
| IQ | ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਟੈਸਟ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਉਮਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਿਆਰੀ ਸਕੋਰ |
| FSIQ | ਕਈ ਮੁੱਖ ਉਪ-ਟੈਸਟਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਪੂਰੇ ਟੈਸਟ ਦਾ IQ, ਅਰਥਾਤ Full Scale IQ |
FSIQ ਵੱਖਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵਾਲੇ ਕਈ ਉਪ-ਟੈਸਟਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚ g ਕਾਰਕ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ FSIQ ਇੱਕ ਮਾਪਿਆ ਸਕੋਰ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਟੈਸਟ ਦੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਸਕੋਰ ਬਦਲਣ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। g ਕਾਰਕ ਉਹ ਲੁਕਿਆ ਚਰ ਹੈ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੋਰਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। FSIQ ਕਿਵੇਂ ਗਿਣਿਆ ਅਤੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ FSIQ ਕੀ ਹੈ? ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
g ਲੋਡਿੰਗ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਅਤੇ g ਕਾਰਕ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ
g ਲੋਡਿੰਗ ਉਹ ਅੰਕ ਹੈ ਜੋ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਉਪ-ਟੈਸਟ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ g ਕਾਰਕ ਨਾਲ ਕਿੰਨੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਇੱਕ-ਕਾਰਕ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ, ਜੇ g ਲੋਡਿੰਗ .70 ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਵਰਗ .49 ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਸਕੋਰਾਂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਦਾ 49% ਹਿੱਸਾ g ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
WAIS-IV ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ Arithmetic ਅਤੇ Vocabulary ਵਰਗੇ ਉਪ-ਟੈਸਟਾਂ ਦੀ g ਲੋਡਿੰਗ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਉੱਚੀ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਗਤੀ ਵਾਲੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਸੀ। g ਲੋਡਿੰਗ ਸਵਾਲ ਦੀ ਔਖਿਆਈ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ। ਇਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਸਮਰੱਥਾ ਉਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਝਲਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਕੋ ਉਪ-ਟੈਸਟ ਦੀ ਲੋਡਿੰਗ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਲੋਕਾਂ, ਉਸ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹੋਰ ਟੈਸਟਾਂ ਅਤੇ ਅੰਕੜਾ ਮਾਡਲ ਮੁਤਾਬਕ ਬਦਲਦੀ ਹੈ।
IQ ਟੈਸਟ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਇਸ ਲਈ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਤੀਜਾ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਸਵਾਲ ਦੇ ਢੰਗ ’ਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
g ਕਾਰਕ ਦਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੰਬੰਧ ਹੈ
g ਕਾਰਕ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਵੀਂ ਸਮੱਗਰੀ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਉਸ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੇ ਮੈਟਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਸਿਖਲਾਈ ਤੇ ਕੰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਟਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਕਿਸਮ ਮੁਤਾਬਕ ਵੱਖਰਾ ਸੀ।
| ਨਤੀਜਾ | ਅੰਕੜਾਤਮਕ ਸੋਧਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਹਿ-ਸੰਬੰਧ |
|---|---|
| ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਤੀਜੇ | .54 |
| ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਸਿਖਲਾਈ | .35–.49 |
| ਅੱਜ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ | .18–.22 |
g ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਪੱਧਰ ਜਿੰਨਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੰਮ ਦੇ ਹਾਲੀਆ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਪੁਰਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਵੀ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਕਿ “ਜਿੰਨਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕੰਮ ਹੋਵੇ, g ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਉੱਨੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” IQ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਅਸਲ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੋੜਨਾ ਹੈ, ਇਹ IQ ਮਾਪਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ ਹੈ? ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
g ਕਾਰਕ ਅਤੇ CHC ਦੀਆਂ ਵਿਆਪਕ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਵੱਖਰੇ ਪੱਧਰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ
CHC ਸਿਧਾਂਤ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਆਮ ਸਮਰੱਥਾ, ਵਿਆਪਕ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ Carroll ਦੇ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ g ਕਾਰਕ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ Gc, Gf, Gv, Gwm ਅਤੇ Gs ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਆਪਕ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਹਨ। CHC ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਬਣਨ ਵਾਲੇ Horn ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਇੱਕੋ g ਕਾਰਕ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
g ਕਾਰਕ ਸਾਰੇ ਮਾਨਸਿਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਪਕ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲਗਭਗ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸਮੁੱਚੇ IQ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮਝ, ਤਰਕ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਵਰਕਿੰਗ ਮੈਮਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਮੇਲ ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲ ਨੂੰ ਠੋਸ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਢੰਗ ਮਾਨਸਿਕ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਕੀ ਹੈ? ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
BrainTypeIQ ਨੌਂ ਉਪ-ਟੈਸਟਾਂ ਤੋਂ ਸਮੁੱਚਾ IQ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।