Bij ADHD is het werkgeheugen gemiddeld lager
ADHD en werkgeheugen hangen duidelijk samen. Werkgeheugen houdt informatie kort vast terwijl die informatie wordt gebruikt voor een volgende bewerking. Bij zowel kinderen als volwassenen met ADHD is herhaaldelijk gevonden dat de groep gemiddeld lager presteert op werkgeheugentaken.
Een meta-analyse van 38 onderzoeken bij volwassenen vond middelgrote groepsverschillen voor zowel verbaal als visueel-ruimtelijk werkgeheugen. In 49 onderzoeken met in totaal 4.956 kinderen en jongeren werd eveneens een middelgroot verschil gevonden voor verbaal werkgeheugen (meta-analyse bij kinderen en jongeren).
Het verschil op de Werkgeheugen Index van de WAIS of WISC (WgI; in internationale studies WMI) is kleiner dan bij experimentele werkgeheugentaken. In een recente synthese was de gemiddelde WMI-score 95,2 bij volwassenen met ADHD en 93,7 bij kinderen; beide liggen binnen de gemiddelde bandbreedte. Bij ADHD is het werkgeheugen gemiddeld lager, maar de WgI van een individuele persoon kan ook gemiddeld of hoger zijn. Het volledige patroon van de indexen staat in ADHD en IQ/WAIS.
Wat in het dagelijks leven opvalt, is niet dat eerder verworven kennis verdwijnt. Wat kan wegvallen, is informatie die tijdens een lopende handeling actief moet blijven: wat er nu moet gebeuren, een zojuist gehoorde instructie of een getal waarmee wordt gewerkt. De brede cognitieve vaardigheid staat beschreven in werkgeheugen (Gwm); de WgI is de score op een specifieke groep taken binnen een intelligentieonderzoek, en dagelijkse belasting hangt daarnaast af van aandacht, onderbrekingen en de taakomgeving.
Zodra de aandacht verschuift, wordt terugkeren naar het oorspronkelijke doel moeilijker
Tijdens een taak houdt het werkgeheugen een kleine werktoestand actief: ‘waarom doe ik dit?’, ‘tot waar ben ik gekomen?’ en ‘wat is de volgende stap?’
Wanneer de aandacht verschuift naar een melding, geluid, iets anders dat in beeld komt of een gedachte, wordt het vasthouden van die werktoestand onderbroken. Als doel en tussenstand na die afleiding niet direct terugkomen, moeten ze opnieuw worden opgebouwd door het scherm of de documenten nogmaals te bekijken.
Daardoor vergroot afleidbaarheid bij ADHD niet alleen de tijd waarin de concentratie weg is, maar ook de hervattingskosten na iedere onderbreking. Na een kort antwoord wordt hetzelfde document meermaals herlezen, na het openen van een ander tabblad wordt niet meer naar de oorspronkelijke taak teruggekeerd, of het werk wordt vanaf het begin gecontroleerd omdat het hervattingspunt niet meer duidelijk is.
Hoe meer het werkgeheugen al moet vasthouden, hoe kwetsbaarder de aandacht wordt. Na een onderbreking in een taak met meerdere voorwaarden moet niet alleen de aandacht terug, maar moeten ook de voorwaarden en de voortgang opnieuw worden opgebouwd.
Hoe gemiste instructies, vergeten spullen en onafgemaakte taken ontstaan
‘Vergeetachtig’ bij ADHD kan naar drie verschillende dingen verwijzen.
| Wat verdwijnt | Situatie waarin dit vaak gebeurt | Wat er gebeurt |
|---|---|---|
| Zojuist ontvangen informatie | Meerdere instructies, gesprekken, hoofdrekenen | Terwijl een volgende stap wordt beluisterd of een antwoord wordt bedacht, blijft een eerdere voorwaarde niet actief |
| Het onderbroken doel | Meldingen beantwoorden, andere verzoeken, meerdere taken | Bij het hervatten worden het oorspronkelijke doel, waar het werk was gebleven en de volgende stap niet gereconstrueerd |
| Een toekomstige bedoeling | Spullen meenemen, contact opnemen, iets inleveren, een afspraak nakomen | De bedoeling om iets later te doen komt niet op het juiste tijdstip of de juiste plaats terug |
Er is rechtstreeks onderzoek gedaan naar het volgen van instructies in meerdere stappen door kinderen met ADHD. De ADHD-groep onthield en voerde zulke instructies minder goed uit. Een demonstratie naast de mondelinge instructie en het daadwerkelijk uitvoeren van de handeling in plaats van alleen mondeling herhalen verbeterden de prestaties in beide groepen (onderzoek naar het onthouden van instructies). Door instructies op te delen en ze ook in tekst of handelingen zichtbaar te maken, hoeft minder tegelijk te worden vastgehouden.
Het vermogen om op het juiste moment te denken aan iets wat later moet gebeuren heet prospectief geheugen. Onderzoek bij kinderen met ADHD laat vaker problemen zien bij plannen waarvoor zij zelf de tijd in de gaten moeten houden dan bij plannen waarvoor een opvallende gebeurtenis als signaal dient (review van prospectief geheugen). Vergeten om iets mee te nemen betekent dan niet per se dat het bestaan van het voorwerp is vergeten; de bedoeling ‘voor vertrek in de tas doen’ kwam op het vertrekmoment niet terug.
Zet doel, huidige positie en volgende handeling op de plaats en het moment waar ze nodig zijn
Het gaat er niet alleen om afspraken buiten het hoofd te plaatsen, maar ook de informatie die nodig is om werk te hervatten.
| Situatie waarin belasting ontstaat | Manier om informatie buiten het hoofd te plaatsen |
|---|---|
| Meerdere mondelinge instructies | Ontvang verzoek, voorwaarden en deadline ook in tekst en deel ze op in eenheden die één voor één kunnen worden uitgevoerd |
| Onderbreking tijdens het werk | Noteer vóór het weggaan in één regel het doel, het voltooide punt en de volgende stap |
| Iets dat later moet gebeuren | Laat de melding verschijnen op een tijd en plaats waarop handelen mogelijk is en schrijf één handeling, zoals ‘document versturen’ |
| Spullen meenemen | Geef spullen een vaste plaats en leg ze op de route die bij vertrek wordt gevolgd |
| Meerdere taken | Gebruik één vaste plek voor de takenlijst en maak zichtbaar wat bezig, in afwachting en afgerond is |
Een notitie met alleen ‘offerte’ dwingt iemand bij het hervatten de inhoud opnieuw op te bouwen. Met ‘aantallen in de offerte zijn ingevuld; volgende stap: regel 3 van de prijslijst overnemen’ kan het werk direct vanuit die zin worden hervat.
Zet een melding niet op het moment waarop de taak bekend wordt, maar op het moment waarop er werkelijk kan worden gehandeld. Een melding met alleen ‘morgen, documenten’ helpt minder dan ‘doe de envelop bij de voordeur in je tas’: daarin staan zowel de plaats als één concrete handeling.
Ook de ADHD-richtlijn van NICE noemt aanpassingen zoals mondelinge verzoeken schriftelijk vastleggen, afleidende prikkels verminderen, korte concentratieblokken en visuele herinneringen (NICE-richtlijn). Externaliseren is niet bedoeld om het werkgeheugen sterker te maken, maar om minder te hoeven vasthouden en het doel vanuit de omgeving te kunnen herstellen als de informatie wegvalt.
Met steeds meer notities en apps groeit juist de belasting om te onthouden waar de juiste informatie staat. Externaliseren werkt beter als er maar enkele vaste terugkeerpunten zijn: afspraken in de agenda, taken in één lijst en spullen op hun vaste plaats. Algemene aanpassingen zonder ADHD als uitgangspunt staan in wat merk je van een lager werkgeheugen?.