ADHD တွင် လုပ်ဆောင်မှုမှတ်ဉာဏ် နိမ့်သော သဘောရှိသည်
ADHD အုပ်စု၌ လုပ်ဆောင်မှုမှတ်ဉာဏ်ကို အသုံးပြုသော အလုပ်များ၏ ရလဒ်က အုပ်စု၏ ပျမ်းမျှအရ နိမ့်သော သဘောရှိပြီး ကလေးနှင့် အရွယ်ရောက်သူ နှစ်မျိုးစလုံးတွင် တွေ့ရှိထားသည်။ လုပ်ဆောင်မှုမှတ်ဉာဏ်သည် လိုအပ်သော အချက်အလက်ကို အချိန်တိုအတွင်း ထိန်းထားရင်း ထိုအချက်အလက်ကို သုံး၍ နောက်လုပ်ဆောင်မှုသို့ ဆက်သွားသည့် လုပ်ဆောင်ချက်ဖြစ်သည်။
သို့သော် WAIS နှင့် WISC ၏ WMI တွင် ထင်ဟပ်သော ကွာခြားမှုက နည်းပြီး ADHD အုပ်စု၏ ပျမ်းမျှလည်း ပျမ်းမျှအတွင်း ရှိသည်။ လူတစ်ဦးချင်း၏ WMI က ပျမ်းမျှနှင့်အထက် ရှိသော်လည်း ADHD သို့မဟုတ် နေ့စဉ်အခက်အခဲနှင့် တွဲရှိနိုင်သည်။ အသေးစိတ်ပျမ်းမျှရမှတ်များနှင့် IQ တစ်ခုလုံး၏ သဘောကို ADHD ၏ IQ နှင့် WAIS ရလဒ်သဘောတွင် ဆွေးနွေးထားသည်။
နေ့စဉ်ဘဝ၌ အခက်အခဲဖြစ်လွယ်သည်မှာ ရရှိထားသော အသိပညာ ပျောက်သွားခြင်း မဟုတ်ပါ။ ယခုလုပ်မည့်အရာ၊ ခုနက ညွှန်ကြားချက်၊ အလုပ်ကြားအခြေအနေ စသည့် ထိုနေရာ၌ အသုံးပြုနေသော အချက်အလက်ကို ထိန်းထားရင်း နောက်အဆင့်သို့ ဆက်သွားရသော အခြေအနေတွင် လွတ်သွားခြင်းဖြစ်သည်။
အာရုံလွင့်လျှင် ရည်ရွယ်ချက်၊ လက်ရှိအဆင့်နှင့် နောက်လုပ်မည့်အရာ လွတ်သွားသည်
အလုပ်လုပ်နေစဉ် “ဘာအတွက်လဲ”၊ “ဘယ်အထိပြီးပြီလဲ”၊ “နောက်ဘာလုပ်မလဲ” ဟူသော အချက်အလက်ကို ထိန်းထားရင်း ဆက်လုပ်နေသည်။
အသိပေးချက်၊ အသံ၊ မျက်စိထဲဝင်လာသော အခြားကိစ္စ သို့မဟုတ် စိတ်ထဲပေါ်လာသော အတွေးဆီသို့ အာရုံပြောင်းလျှင် မူလအလုပ်၏ အခြေအနေကို ထိန်းထားသည့် လုပ်ဆောင်မှု ခဏရပ်သွားသည်။ အခြားကိစ္စပြီး၍ ပြန်လာသောအခါ ရည်ရွယ်ချက် သို့မဟုတ် ကြားအခြေအနေကို ချက်ချင်း ပြန်အမှတ်မရလျှင် ဖန်သားပြင်နှင့် စာရွက်စာတမ်းကို ပြန်ကြည့်ပြီး “ဘာလုပ်နေခဲ့တာလဲ” ဆိုသည်မှ ပြန်တည်ဆောက်ရသည်။
ထို့ကြောင့် ADHD ၏ အာရုံလွင့်ခြင်းသည် အာရုံပြတ်တောက်ချိန်သာမက ပြတ်တောက်သည့် တစ်ကြိမ်စီ၌ ဖြစ်သော ပြန်စရသည့်အချိန်နှင့် အားထုတ်မှုကိုလည်း ပိုများစေသည်။ စာတိုပြန်ဖြေပြီးနောက် မူလစာရွက်စာတမ်းကို အကြိမ်ကြိမ် ပြန်ဖတ်ခြင်း၊ အခြားတက်ဘ်ကို ဖွင့်ထားလျက် အစက အလုပ်သို့ မပြန်တော့ခြင်း စသည့်ပုံများဖြစ်သည်။
ADHD ၏ “မေ့လွယ်ခြင်း” ကို ဘာက ဘယ်အချိန်၌ လွတ်သွားသလဲ ဆိုသည်အလိုက် အမျိုးအစား 3 ခု ခွဲနိုင်သည်။
| လွတ်သွားသောအရာ | ဖြစ်လွယ်သော အခြေအနေ | ဖြစ်နေသည့်အရာ |
|---|---|---|
| ခုနက အချက်အလက် | ညွှန်ကြားချက်များစွာ၊ စကားပြောဆိုမှု၊ စိတ်တွက်မှု | နောက်ပိုင်းကို နားထောင်ခြင်း သို့မဟုတ် ပြန်ဖြေရန် စဉ်းစားခြင်း စသည့် အခြားလုပ်ဆောင်မှုအတွင်း ရှေ့ပိုင်းအခြေအနေကို မထိန်းထားနိုင်တော့ခြင်း |
| ကြားဖြတ်ရပ်ထားသော ရည်မှန်းချက် | အသိပေးချက်တုံ့ပြန်မှု၊ အခြားကိစ္စ၊ အလုပ်များစွာ | ပြန်စသောအခါ မူလရည်ရွယ်ချက်၊ ပြီးစီးသောနေရာနှင့် နောက်လုပ်ရမည့်အဆင့်ကို ပြန်မတည်ဆောက်နိုင်ခြင်း |
| နောင်လုပ်မည့်အစီအစဉ် | ယူဆောင်ရမည့်ပစ္စည်း၊ ဆက်သွယ်မှု၊ တင်သွင်းမှု၊ ချိန်းဆိုမှု | “နောက်မှလုပ်မယ်” ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ကို သင့်လျော်သော အချိန် သို့မဟုတ် နေရာ၌ ပြန်အမှတ်မရခြင်း |
နောင်လုပ်မည့်အစီအစဉ်တွင် အချိန်တန်လျှင် လုပ်ရန်ရည်ရွယ်ထားသောအရာကို ပြန်အမှတ်ရသည့် မှတ်ဉာဏ် (prospective memory) လည်း ပါဝင်သည်။ ADHD ၏ မေ့လွယ်ခြင်းကို WMI ရမှတ်တစ်ခုတည်းဖြင့် မရှင်းပြဘဲ ဘာက ဘယ်အချိန်၌ လွတ်သွားသလဲကို ခွဲကြည့်လျှင် လိုအပ်သော နည်းလမ်းကို သိနိုင်သည်။
လွတ်သွားလည်း ပြန်ဆက်နိုင်ရန် အချက်အလက်ကို လိုအပ်သောနေရာ၌ ထားနိုင်သည်
အထောက်အကူပြုနည်း၏ အဓိကအချက်သည် အချက်အလက်လွတ်သွားလည်း ပတ်ဝန်းကျင်မှ ပြန်တည်ဆောက်နိုင်အောင် ပြင်ဆင်ခြင်းဖြစ်သည်။ အစီအစဉ်အပြင် အလုပ်ပြန်စရန် လိုအပ်သော အချက်အလက်ကိုပါ စိတ်ထဲမှ ပြင်ပသို့ ထုတ်ထားနိုင်သည်။
| ဝန်ဖြစ်သော အခြေအနေ | ပြင်ပ၌ ထားနိုင်သော နည်းလမ်း |
|---|---|
| နှုတ်ဖြင့်ပေးသော ညွှန်ကြားချက်များစွာ | ခိုင်းသည့်အရာ၊ အခြေအနေနှင့် သတ်မှတ်ရက်ကို စာဖြင့်လည်း လက်ခံပြီး တစ်ကြိမ်တည်း လုပ်မည့်အပိုင်းများအဖြစ် ခွဲခြင်း |
| အလုပ်လုပ်နေစဉ် ကြားဖြတ်အနှောင့်အယှက် | မထွက်မီ “ရည်ရွယ်ချက်၊ ပြီးစီးသောနေရာ၊ နောက်လုပ်မည့်အရာ” ကို စာကြောင်းတစ်ကြောင်းဖြင့် ရေးထားခြင်း |
| နောက်မှလုပ်မည့်အစီအစဉ် | လုပ်နိုင်သော အချိန်နှင့် နေရာ၌ အသိပေးပြီး “စာရွက်စာတမ်းပို့မယ်” ကဲ့သို့ လုပ်ဆောင်ချက်တစ်ခုကို ရေးခြင်း |
| ယူဆောင်ရမည့်ပစ္စည်း | သတ်မှတ်နေရာ၌ ထားပြီး ထွက်ခွာစဉ် ဖြတ်သွားသောနေရာသို့ ချထားခြင်း |
| အလုပ်များစွာ | အလုပ်စာရင်းထားသော နေရာကို တစ်ခုတည်း သတ်မှတ်ပြီး လုပ်နေဆဲ၊ စောင့်နေဆဲနှင့် ပြီးစီးသည့်အခြေအနေကို မြင်နိုင်အောင် ပြခြင်း |
ဥပမာ၊ “ဈေးနှုန်းကမ်းလှမ်းလွှာ” ဟူသော မှတ်စုတစ်ခုတည်းဆိုလျှင် ပြန်စသောအခါ အကြောင်းအရာကို နောက်တစ်ကြိမ် ပြန်တည်ဆောက်ရသည်။ “ဈေးနှုန်းကမ်းလှမ်းလွှာမှာ အရေအတွက်ကော်လံအထိ ဖြည့်ပြီးပြီ။ နောက်က တစ်ခုချင်းဈေးနှုန်းဇယားရဲ့ အတန်း 3 ကို ကူးထည့်မယ်” ဟု ရေးထားလျှင် ထိုစာမှ အလုပ်ပြန်စနိုင်သည်။
မှတ်စု သို့မဟုတ် အက်ပ်များလာလေလေ “ဘယ်နေရာကို ကြည့်ရမလဲ” ဆိုသည်ကို မှတ်ထားရသော ဝန်လည်း ပိုများလာလေလေ ဖြစ်သည်။ အစီအစဉ်ကို ပြက္ခဒိန်၊ အလုပ်ကို စာရင်းတစ်ခုတည်း၊ ယူဆောင်ရမည့်ပစ္စည်းကို သတ်မှတ်နေရာ စသဖြင့် ပြန်ကြည့်ရမည့်နေရာကို အနည်းငယ်သာ သတ်မှတ်ထားလျှင် အချက်အလက်ကို ပြင်ပ၌ ထားခြင်းက အသုံးဝင်သည်။
အချက်အလက်ကို ပြင်ပ၌ ထားခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်သည် လုပ်ဆောင်မှုမှတ်ဉာဏ်ကိုယ်တိုင်ကို အားကောင်းစေခြင်း မဟုတ်ပါ။ ထိန်းထားရသော ပမာဏကို လျှော့ချပြီး လွတ်သွားလည်း ရည်ရွယ်ချက်နှင့် လက်ရှိအဆင့်ကို ပတ်ဝန်းကျင်မှ ပြန်တည်ဆောက်နိုင်အောင် ပြင်ဆင်ခြင်းဖြစ်သည်။ ADHD အပြင် အခြားအခြေအနေများ၌လည်း သုံးနိုင်သောနည်းနှင့် လုပ်ဆောင်မှုမှတ်ဉာဏ်လေ့ကျင့်ခြင်း၏ အကျိုးကို လုပ်ဆောင်မှုမှတ်ဉာဏ် နိမ့်သောသူ၏ လက္ခဏာများနှင့် နည်းလမ်းများတွင်၊ စတင်ခြင်း၊ ကြားဖြတ်ရပ်ခြင်း၊ ပြန်စခြင်းနှင့် အပြီးသတ်ခြင်းတို့ကို ခွဲကြည့်ပုံအား နားလည်သော်လည်း အလုပ်မတိုးသည့် အကြောင်းရင်းတွင် ဆွေးနွေးထားသည်။