g ფაქტორი ინტელექტის სხვადასხვა ამოცანაში საერთო კომპონენტია
ლექსიკის ცოდნა, გამოთვლა, ფიგურებით მსჯელობა და მეხსიერება განსხვავებულ მოთხოვნებს აყენებს. მიუხედავად ამისა, მრავალი ადამიანის შედეგების შედარებისას ჩანს, რომ ერთ ამოცანაში მაღალი ქულის მქონე ადამიანს სხვა ამოცანაშიც მაღალი ქულის მიღების მეტი შანსი აქვს. ამ სხვადასხვა კოგნიტურ ამოცანაში გამოვლენილ საერთო კომპონენტს ზოგადი ინტელექტის ფაქტორი, ანუ g ფაქტორი ეწოდება.
ამოცანების შედეგებს შორის საერთო დადებითი კორელაციის მოვლენა ცნობილია სახელწოდებით positive manifold. მას შემდეგ, რაც სპირმენმა 1904 წლის კვლევაში ზოგადი ფაქტორი შემოგვთავაზა, g ფაქტორი ინტელექტის ტესტებში საერთო შედეგის ახსნის ერთ-ერთ მთავარ ცნებად იქცა.
როგორ განისაზღვრება g ფაქტორი დადებითი კორელაციებიდან
g ფაქტორი ქულა არ არის, რომელსაც ერთი კითხვის პასუხით პირდაპირ გავზომავთ. ის ლატენტური, ანუ უშუალოდ დაუკვირვებადი ცვლადია: ვაგროვებთ ლექსიკის, მსჯელობის, მეხსიერების, სიჩქარისა და სხვა ამოცანების ქულებს და მას ამ ქულებს შორის კორელაციებიდან ვაფასებთ.
ფაქტორული ანალიზი ერთმანეთისგან გამოყოფს იმ კომპონენტს, რომლის გამო სხვადასხვა ამოცანის შედეგები ერთად იზრდება ან მცირდება, და იმ კომპონენტებს, რომლებიც ცალკეულ ამოცანებს ახასიათებს. ლექსიკის დავალება სიტყვების ცოდნას მოითხოვს, სიმბოლოების ძიება კი ვიზუალური ძიების სიჩქარეს. ამ განსხვავებების პარალელურად, ქულების ცვალებადობის ის ნაწილი, რომელიც ამ ამოცანებისთვის საერთოა, g ფაქტორით გამოიხატება.
ასეთი დადებითი კორელაციები ფართოდ დასტურდება სხვადასხვა კულტურასა და ტესტში. ამავე დროს, განხილვა გრძელდება იმაზე, ამ საერთო კომპონენტს ერთი ზოგადი უნარი წარმოქმნის, რამდენიმე უნარის ურთიერთქმედება თუ ამოცანებისთვის საერთო კოგნიტური პროცესები.
განსხვავება g ფაქტორს, IQ-სა და FSIQ-ს შორის
| ტერმინი | რას გამოხატავს |
|---|---|
| g ფაქტორი | ლატენტურ ზოგად ფაქტორს, რომელიც რამდენიმე კოგნიტური ამოცანის კორელაციებიდან განისაზღვრება |
| IQ | სტანდარტულ ქულას, რომელიც ინტელექტის ტესტის შედეგს იმავე ასაკის ჯგუფთან მიმართებით გამოხატავს |
| FSIQ | სრული სკალის IQ-ს, რომელიც რამდენიმე ძირითადი ქვეტესტის შედეგების გაერთიანებით მიიღება |
FSIQ ძლიერ ასახავს g ფაქტორს, რადგან განსხვავებული შინაარსის რამდენიმე ქვეტესტს აერთიანებს. თუმცა FSIQ დაკვირვებადი ქულაა, რომელიც კონკრეტული ტესტის სტრუქტურისა და გადაყვანის წესების მიხედვით გამოითვლება. g ფაქტორი კი ლატენტური ცვლადია, რომელიც ამ ქულებს შორის კავშირებს ხსნის. FSIQ-ის გამოთვლა და მნიშვნელობა ვრცლადაა განხილული სტატიაში რა არის FSIQ.
g-ზე დატვირთვა ამოცანისა და g ფაქტორის კავშირის სიძლიერეს გამოხატავს
g-ზე დატვირთვა გვიჩვენებს, რამდენად მჭიდროდ უკავშირდება ქვეტესტის შედეგი g ფაქტორს. მარტივ ერთფაქტორიან მოდელში, თუ g-ზე დატვირთვა .70-ია, მისი კვადრატი .49 გამოდის. ეს ნიშნავს, რომ ქულების დისპერსიის 49% g-სთან საერთოა.
WAIS-IV-ის ანალიზში არითმეტიკასა და ლექსიკას შედარებით მაღალი g-ზე დატვირთვა ჰქონდა, დამუშავების სიჩქარის ამოცანებს კი — დაბალი. g-ზე დატვირთვა ამოცანის სირთულეს არ ნიშნავს: ის გამოხატავს, რამდენად ასახავს ამოცანა სხვადასხვა დავალებისთვის საერთო უნარს. ერთსა და იმავე ქვეტესტშიც კი მნიშვნელობა იცვლება მონაწილეთა ჯგუფის, მასთან გაერთიანებული ტესტებისა და სტატისტიკური მოდელის მიხედვით.
ინტელექტის ტესტები განსხვავებული შინაარსის ამოცანებს სწორედ იმიტომ აერთიანებს, რომ შეფასება მხოლოდ კონკრეტულ ცოდნასა თუ დავალების ფორმატზე არ იყოს დამოკიდებული და ამოცანებისთვის საერთო ზოგადი დონე გამოავლინოს.
g ფაქტორი მჭიდროდ უკავშირდება სწავლასა და პროფესიულ მომზადებას
g ფაქტორი განსაკუთრებით მჭიდროდ უკავშირდება ახალი მასალის სწავლასა და ათვისებას. აკადემიური შედეგების მეტაანალიზსა და პროფესიული მომზადებისა და სამუშაო შედეგების მეტაანალიზში კავშირის სიძლიერე შედეგის ტიპის მიხედვით განსხვავდება.
| შედეგი | კორელაცია სტატისტიკური შესწორებების შემდეგ |
|---|---|
| აკადემიური მიღწევები | .54 |
| პროფესიული მომზადება | .35–.49 |
| თანამედროვე სამუშაო გარემოში მიღწეული შედეგები | .18–.22 |
g კარგად პროგნოზირებს აკადემიურ მიღწევებსა და პროფესიული მომზადებისას მასალის ათვისებას, თუმცა თანამედროვე სამუშაო შედეგებთან მისი კავშირი უფრო სუსტია, ვიდრე ადრე მიიჩნეოდა. სამუშაოს შესახებ უახლესმა მონაცემებმა არც გავრცელებული მოსაზრება დაადასტურა, რომ „რაც უფრო რთულია სამუშაო, მით უფრო ძლიერია g-ის პროგნოზული ძალა“. IQ-ით გამოხატული საერთო დონისა და რეალური შედეგების კავშირი ვრცლადაა ახსნილი სტატიაში რისთვის ღირს IQ-ის გაზომვა.
g ფაქტორი და CHC-ის ფართო უნარები სხვადასხვა დონეს გამოხატავს
CHC თეორია ინტელექტს ზოგადი, ფართო და ვიწრო უნარების იერარქიით აღწერს. კეროლის მოდელზე დაფუძნებულ გავრცელებულ წარმოდგენაში ყველაზე მაღალ დონეზე g ფაქტორია, მის ქვემოთ კი Gc, Gf, Gv, Gwm, Gs და სხვა ფართო უნარებია. ჰორნის თეორია, რომელიც CHC-ის ერთ-ერთი საფუძველი გახდა, ერთიან ზედა დონის g-ს არ მოიცავდა.
g ფაქტორი კოგნიტური ამოცანებისთვის საერთო დონეს გამოხატავს, ფართო უნარები კი გვიჩვენებს, რა ტიპის ამოცანებში ავლენს ადამიანი თავის შესაძლებლობებს უფრო ადვილად. ამიტომ ახლოს მდგომი საერთო IQ-ის მქონე ადამიანებს ვერბალური გაგების, მსჯელობის, ვიზუალურ-სივრცითი დამუშავების, მუშა მეხსიერებისა და დამუშავების სიჩქარის განსხვავებული ერთობლიობა შეიძლება ჰქონდეთ. ამ ერთობლიობის კონკრეტულ სიტუაციებთან დაკავშირება ახსნილია სტატიაში რა არის კოგნიტური პროფილი.
BrainTypeIQ ცხრა ტესტის მიხედვით აჩვენებს საერთო IQ-სა და ხუთი უნარის პროფილს.