ADHDમાં વર્કિંગ મેમરી નીચી રહેવાનો રૂઝાન છે
ADHDમાં વર્કિંગ મેમરી વાપરતા કાર્યોનું પ્રદર્શન જૂથની સરેરાશમાં નીચું રહેવાનો રૂઝાન છે અને તે બાળકો તથા પુખ્તો બન્નેમાં જોવા મળ્યો છે. વર્કિંગ મેમરી એટલે જરૂરી માહિતી થોડા સમય માટે જાળવીને એ માહિતીનો ઉપયોગ કરતાં આગળનું કામ કરવાની ક્ષમતા.
પરંતુ WAIS અને WISCના WMIમાં દેખાતો તફાવત નાનો છે અને ADHD જૂથની સરેરાશ પણ સરેરાશ સ્તરે જ છે. કોઈ વ્યક્તિનો WMI સરેરાશથી ઊંચો હોય, તો પણ ADHD અને રોજિંદી મુશ્કેલી હોઈ શકે છે. વિગતવાર સરેરાશ સ્કોર અને સમગ્ર IQનો રૂઝાન ADHDમાં IQ અને WAISનો રૂઝાનમાં સમજાવ્યો છે.
રોજિંદા જીવનમાં મુશ્કેલી લાંબા સમયથી શીખેલું જ્ઞાન ગાયબ થવાથી થતી નથી. હમણાં શું કરવાનું છે, તરત પહેલાં મળેલી સૂચના અથવા ચાલુ કામમાં ક્યાં સુધી પહોંચ્યા છીએ જેવી એ સમયે વપરાતી માહિતી જાળવીને આગળ વધવું પડે એવી પરિસ્થિતિમાં જરૂરી માહિતી ધ્યાનમાંથી રહી જાય છે.
ધ્યાન હટે ત્યારે હેતુ, હાલની સ્થિતિ અને આગળનું પગલું ધ્યાનમાંથી રહી જાય છે
કામ કરતી વખતે “આ કામ શા માટે છે”, “ક્યાં સુધી પૂરું થયું છે” અને “હવે આગળ શું કરવાનું છે” એ માહિતી જાળવીને આગળ વધવામાં આવે છે.
નોટિફિકેશન, અવાજ, નજરે પડેલું બીજું કામ અથવા મનમાં આવેલો બીજો વિચાર ધ્યાન ખેંચે, ત્યારે મૂળ કામની હાલની સ્થિતિ જાળવવાની પ્રક્રિયા થોડા સમય માટે અટકે છે. બીજું કામ પૂરું કરીને પાછા આવ્યા પછી હેતુ અને અત્યાર સુધીની પ્રગતિ તરત યાદ ન આવે, તો સ્ક્રીન અથવા સામગ્રી ફરી જોઈને “હું શું કરી રહ્યો હતો?” ત્યાંથી કામની સ્થિતિ ફરી બનાવવી પડે છે.
એટલે ADHDમાં ધ્યાન ભટકવાથી ફક્ત ધ્યાન તૂટેલો સમય જ નહીં, પરંતુ દરેક વખત ફરી કામ શરૂ કરવામાં લાગતો સમય પણ વધે છે. ટૂંકો જવાબ આપ્યા પછી મૂળ સામગ્રી વારંવાર ફરી વાંચવી અથવા બીજી ટૅબ ખોલ્યા પછી મૂળ કામ પર પાછા ન આવવું તેનાં ઉદાહરણો છે.
ADHDમાં “વાતો ભૂલી જવી”ને શું અને ક્યારે ધ્યાનમાંથી રહી જાય છે તેના આધારે ત્રણ ભાગમાં વહેંચી શકાય છે.
| શું ધ્યાનમાંથી રહી જાય છે | ક્યારે વધુ થાય છે | શું થાય છે |
|---|---|---|
| તરત પહેલાંની માહિતી | અનેક સૂચનાઓ, વાતચીત, મનમાં ગણતરી | સૂચનાનો પછીનો ભાગ સાંભળતી વખતે અથવા જવાબ વિચારતી વખતે પહેલાંની શરત જાળવી શકાતી નથી |
| અટકેલા કામનો હેતુ | નોટિફિકેશનનો જવાબ, બીજું કામ, એકસાથે અનેક કામ | પાછા આવતી વખતે મૂળ હેતુ, પૂરું થયેલું સ્થાન અને આગળનું પગલું ફરી યાદ આવતું નથી |
| ભવિષ્યનું આયોજન | સાથે લઈ જવાની વસ્તુ, સંપર્ક, કામ મોકલવું, મુલાકાત | “પછી આ કરવું છે” એવો ઇરાદો યોગ્ય સમય અથવા જગ્યાએ યાદ આવતો નથી |
ભવિષ્યના આયોજનમાં યોગ્ય સમયે ઇરાદો યાદ લાવતી ભાવિ સ્મૃતિ (prospective memory) પણ સામેલ છે. ADHDમાં ભૂલી જવાની મુશ્કેલીને ફક્ત WMIના એક સ્કોરથી સમજવાને બદલે, શું અને ક્યારે ધ્યાનમાંથી રહી જાય છે તે અલગ જોવાથી જરૂરી ઉપાય સ્પષ્ટ થાય છે.
માહિતી ધ્યાનમાંથી રહી જાય, તો પણ કામ પર પાછા ફરી શકાય એવી જગ્યાએ તેને રાખવી
મુખ્ય ઉપાય એ છે કે માહિતી ધ્યાનમાંથી રહી જાય, તો પણ આસપાસની નોંધ અને ગોઠવણી પરથી તેને ફરી મેળવી શકાય. ફક્ત આયોજન નહીં, કામ ફરી શરૂ કરવા માટેની માહિતી પણ મનની બહાર રાખવામાં આવે છે.
| ક્યારે ભાર વધે છે | માહિતી મનની બહાર કેવી રીતે રાખવી |
|---|---|
| અનેક મૌખિક સૂચનાઓ | વિનંતી, શરતો અને સમયમર્યાદા લખાણમાં પણ મેળવવી અને એક વખતે કરી શકાય એવા ભાગમાં વહેંચવી |
| કામ દરમિયાન વિક્ષેપ | કામ છોડતાં પહેલાં “હેતુ, પૂરું થયેલું સ્થાન અને આગળનું પગલું” એક લાઇનમાં લખવું |
| પછી કરવાનું આયોજન | કામ કરી શકાય એવા સમય અને જગ્યાએ નોટિફિકેશન રાખવું તથા “સામગ્રી મોકલવી” જેવી એક ચોક્કસ ક્રિયા લખવી |
| સાથે લઈ જવાની વસ્તુ | નક્કી જગ્યા રાખવી અને બહાર નીકળતી વખતે પસાર થતી જગ્યાએ મૂકવી |
| એકસાથે અનેક કામ | કામની યાદી એક જ જગ્યાએ રાખવી અને ચાલુ, રાહમાં તથા પૂરું થયેલું કામ અલગ દેખાય તેમ ગોઠવવું |
ઉદાહરણ તરીકે, ફક્ત “ભાવપત્ર” એવી નોંધ હોય, તો કામ ફરી શરૂ કરતી વખતે સામગ્રી ફરી ગોઠવવી પડે છે. “ભાવપત્રમાં જથ્થાની કૉલમ સુધી માહિતી ભરાઈ ગઈ છે. હવે ભાવની યાદીની ત્રીજી લાઇન ઉતારવી” એવું લખેલું હોય, તો એ એક વાક્ય પરથી કામ ફરી શરૂ કરી શકાય છે.
નોંધ અથવા ઍપની સંખ્યા વધારવાથી “હવે ક્યાં જોવું?” એ યાદ રાખવાનો ભાર વધે છે. આયોજન માટે કૅલેન્ડર, કામ માટે એક યાદી અને વસ્તુઓ માટે નક્કી જગ્યા—આ રીતે પાછા ફરવાની જગ્યાઓ ઓછી અને નક્કી રાખવાથી માહિતી મનની બહાર રાખવાની રીત કામ કરે છે.
આનો હેતુ વર્કિંગ મેમરીને જ વધુ મજબૂત બનાવવાનો નથી. મનમાં જાળવવી પડતી માહિતીનું પ્રમાણ ઘટાડવું અને માહિતી ધ્યાનમાંથી રહી જાય, તો પણ આસપાસની નોંધ પરથી હેતુ તથા હાલની સ્થિતિ ફરી મેળવી શકાય એ તેનો હેતુ છે. ADHD સિવાય પણ ઉપયોગી રીતો અને વર્કિંગ મેમરીની તાલીમની અસર વર્કિંગ મેમરી નીચી હોય ત્યારે દેખાતી લાક્ષણિકતાઓ અને મદદરૂપ રીતોમાં તથા કામ શરૂ કરવું, અટકવું, ફરી શરૂ કરવું અને પૂર્ણ કરવું અલગ પાડવાની રીત સમજ હોવા છતાં કામ આગળ કેમ વધતું નથીમાં સમજાવી છે.