Năng lực cao và khó khăn có thể che khuất lẫn nhau
2E là viết tắt của “twice exceptional”, chỉ người vừa có năng lực trí tuệ cao hoặc tài năng trong một lĩnh vực, vừa gặp khó khăn do rối loạn phát triển thần kinh, rối loạn học tập hoặc những tình trạng tương tự. Đôi khi thuật ngữ được dịch là “hai lần đặc biệt”. Đây không phải tên chẩn đoán y khoa độc lập mà là khái niệm giúp xem cả điểm mạnh và nhu cầu hỗ trợ.
Một định nghĩa tiêu biểu về 2E không giới hạn năng lực cao ở IQ tổng thể cao, mà còn bao gồm tài năng hoặc sáng tạo trong lĩnh vực như toán, khoa học và nghệ thuật. 2E dễ bị bỏ sót vì năng lực cao và khó khăn che khuất lẫn nhau theo những cách sau.
| Cách bị bỏ sót | Điều thực sự đang xảy ra |
|---|---|
| Năng lực cao che khuất khó khăn | Suy luận, từ vựng, kiến thức và nỗ lực giúp bù để giữ thành tích từ trung bình trở lên. Chỉ nhìn kết quả sẽ không thấy khó khăn đọc, viết hoặc chú ý |
| Khó khăn che khuất năng lực cao | Đọc, viết, thể hiện kết quả, nộp bài và giới hạn thời gian làm thành tích giảm, khiến khả năng hiểu hoặc tài năng riêng cũng bị đánh giá thấp |
| Hai mặt triệt tiêu nhau trong điểm số | Năng lực cao và thấp được tính trung bình, khiến người đó không tiếp cận được cả giáo dục phát triển tài năng lẫn hỗ trợ cho khó khăn |
Làm được việc khó vẫn có thể gặp vướng mắc về đọc, viết, thực hiện và sinh hoạt
Những hành vi có vẻ mâu thuẫn ở 2E xuất hiện vì nhiệm vụ khó và nhiệm vụ hằng ngày không dùng cùng những năng lực.
Ở trường, một người có thể giải được bài khó nhưng không nộp bài tập, hoặc hiểu nội dung học nhưng không đạt điểm tốt ở bài thi phải viết nhiều. Trong công việc, họ có thể phân tích và thiết kế ở mức cao nhưng không hoàn thành vì vướng ở quản lý nhiều dự án, nhập liệu theo mẫu hoặc sắp xếp lịch.
Chỉ nhìn thành tích hay kết quả công việc trên trung bình sẽ dễ bỏ sót việc kết quả đọc, viết chưa tương xứng với khả năng hiểu, thời gian quá lớn để duy trì thành tích hoặc khả năng thực hiện giảm mạnh khi không còn hỗ trợ. Hiểu được về mặt trí tuệ và thực hiện ổn định trong đời sống luôn thay đổi là hai việc khác nhau. Bài Vì sao IQ cao vẫn gặp khó khăn trong công việc? trình bày những khác biệt cụ thể ở người trưởng thành.
Không thể xác định 2E bằng một mẫu IQ hay ngưỡng chung
Không có mẫu điểm WAIS, WISC chung cho 2E hay một tiêu chuẩn đồng loạt như “FSIQ từ 130 trở lên”. Hiểu ngôn ngữ hoặc suy luận cao trong khi trí nhớ làm việc, tốc độ xử lý thấp chỉ là một ví dụ. Có người có tài năng cao trong lĩnh vực cụ thể, cũng có người có chênh lệch năng lực khiến IQ toàn thang không nổi trội. Khác biệt theo khó khăn đi kèm được trình bày trong Hồ sơ nhận thức ở ADHD và Hồ sơ nhận thức ở ASD.
FSIQ thể hiện năng lực nhận thức tổng thể. Năng lực cao và khó khăn kéo dài còn được thể hiện qua các thông tin sau.
- Năng lực cao thể hiện qua IQ, thành tích trong lĩnh vực cụ thể hoặc sản phẩm đã tạo ra.
- Khó khăn kéo dài trong đọc, viết, kết quả học tập, thực hiện công việc và thích ứng với sinh hoạt.
- Quá trình phát triển, học tập, công việc và chênh lệch khi có hỗ trợ so với khi không có hỗ trợ.
Khi các chỉ số suy luận chênh lệch lớn với trí nhớ làm việc hoặc tốc độ xử lý, Khác biệt giữa GAI và CPI giúp phân biệt khả năng hiểu, suy luận với xử lý trong thời gian giới hạn. Trọng tâm của 2E là năng lực cao cùng tồn tại với khó khăn cản trở việc phát huy năng lực đó, thay vì bản thân chênh lệch điểm.
Đồng thời cung cấp nhiệm vụ phù hợp với năng lực cao và hỗ trợ cho phần khó khăn
Với 2E, hãy đồng thời cung cấp nhiệm vụ phù hợp với năng lực cao, điều chỉnh cho những bước khó và hướng dẫn kỹ năng cần thiết, thay vì chờ phần yếu đạt mức trung bình.
| Bước khó | Cách kết hợp nhiệm vụ và hỗ trợ |
|---|---|
| Đọc, viết và trả lời | Dùng tài liệu âm thanh, chức năng đọc văn bản, bàn phím và nhập bằng giọng nói để tiếp cận nội dung nâng cao; hướng dẫn kỹ năng đọc, viết cần thiết ở phần riêng |
| Giữ thông tin và thực hiện | Chuyển chỉ dẫn thành văn bản, ghi các bước, thứ tự ưu tiên, hạn trung gian và tiêu chí hoàn thành ra ngoài |
| Xử lý trong thời gian giới hạn | Kéo dài thời gian và giảm lượng lặp lại của nội dung đã thành thạo; giữ độ khó phù hợp với năng lực |
| Ứng phó với thay đổi và môi trường cảm giác | Nêu rõ thay đổi lịch, vai trò và quy tắc ngầm; bảo đảm môi trường có thể tập trung |
Sử dụng điều chỉnh vẫn đi cùng việc phát triển kỹ năng đọc, viết và thực hiện công việc. Không cần hoãn học nội dung nâng cao cho đến khi kỹ năng tiến bộ. Hãy duy trì cơ hội tìm tòi, sáng tạo và vai trò chuyên môn, đồng thời cung cấp điều chỉnh và hướng dẫn kỹ năng cần thiết.
Mục tiêu hỗ trợ không phải đưa mọi điểm số về cùng một mức. Đó là giúp người có 2E làm nhiệm vụ phù hợp với năng lực cao và tiếp tục học tập, làm việc, sinh hoạt ngay cả khi vẫn có khó khăn.