ASDda IQ keng oraliqda, WAISda esa fikrlash va qayta ishlash tezligi farqi koʻproq kuzatiladi
Autizm spektrining buzilishi (ASB; inglizcha ASD) boʻlgan odamlarning IQsi intellektual rivojlanish buzilishi darajasidan oʻrtachadan yuqori darajagacha keng oraliqda taqsimlanadi. Faqat tashxis nomiga qarab odamning IQsi yuqori yoki pastligini bilib boʻlmaydi.
WAIS-IV va WISC-V boʻyicha 2024-yilgi meta-tahlilda ASDli kattalar guruhining perseptiv fikrlash indeksi (PRI) 96.9, axborotni qayta ishlash tezligi indeksi (PSI) esa 86.7 boʻlgan. ASDli bolalar guruhida ham fluid reasoning (FRI) 96.5, PSI esa 86.6 edi. Kattalarda ham, bolalarda ham axborotni qayta ishlash tezligi fikrlashdan taxminan 10 ball past boʻlishi ASDdagi Wechsler testlarining eng izchil guruh xususiyati boʻlgan.
Ishchi xotira ham kattalarda PRIdan 5.8 ball, bolalarda FRIdan 7.6 ball pastroq boʻlishi kuzatilgan. Ammo kattaroq va izchilroq farq axborotni qayta ishlash tezligida aniqlangan. Ishchi xotira past boʻlganda yuk koʻproq tushadigan vaziyatlar ishchi xotira past boʻlganda kuzatiladigan xususiyatlar maqolasida tushuntirilgan.
Bu profil fikrlash balli oʻrtachadan juda yuqoriligini emas, axborotni qayta ishlash tezligiga nisbatan yuqoriligini bildiradi. Alohida odamda matritsali mantiq kabi qoidani topishga oid topshiriqlar yoki kubiklardan shakl yasash kabi tuzilmani anglab, qayta yaratish topshiriqlari kuchli tomon boʻlishi mumkin.
Bu farq mazmunni tushunib fikrlash qobiliyati bilan qisqa vaqt ichida maʼlumotni topish, tanlash va javob berish qobiliyati bir xil darajada emasligini koʻrsatadi. FSIQda ikkalasi bitta songa birlashgani uchun, individual natijada har bir indeks va subtest alohida koʻriladi. Kognitiv profil aynan shunday qobiliyatlar farqini talqin qilish uchun ishlatiladi.
ASDda IQ bilan rejani boshqarish, boshqalar bilan muvofiqlashish va kundalik ishlarni bajarish kabi hayotiy qobiliyatlar oʻrtasida farq boʻlishi mumkin. ASDli 2,225 bola ishtirok etgan tadqiqotda intellektual rivojlanish buzilishi boʻlmagan guruhning moslashuv xulq-atvori ballari IQdan past boʻlgan, IQ esa kundalik hayot qobiliyatlarini yaxshi bashorat qila olmagan. Testda yuqori natija koʻrsatgan qobiliyat bilan hayotdagi asosiy toʻsiq orasidagi bogʻliqlik IQ profilidagi farqlar va neyro-rivojlanish xususiyatlari maqolasida tushuntirilgan.
Axborotni qayta ishlash tezligi past boʻlsa ham, fikrlash qobiliyati past boʻlmaydi
Axborotni qayta ishlash tezligi (PSI) fikrning chuqurligi yoki tushunish qobiliyatini toʻgʻridan-toʻgʻri oʻlchamaydi. WAIS-IVdagi “Belgilarni qidirish”da namuna bilan bir xil belgi bor-yoʻqligi tez aniqlanib, belgilanadi. “Kodlash”da esa raqamlar va belgilar mosligiga qarab, vaqt chegarasida belgilar yozib boriladi.
Demak, PSI topshiriqlarida vizual maʼlumotni topish, solishtirish va qoʻl bilan javob berishni belgilangan vaqt davomida bajarish talab qilinadi. Bunga kerak boʻlgan qobiliyatlar matnni vaqt ajratib oʻqish va fikrni shakllantirishga kerak boʻlgan qobiliyatlardan farq qiladi.
Shu sababli izohni eshitganda mazmunni tushunish mumkin, ammo roʻyxatdan kerakli narsani topib koʻchirib yozish, koʻp maʼlumotni qisqa vaqt ichida solishtirish yoki qaror qilish va maʼlumot kiritishni davom ettirishda kechikish hamda charchoq kuzatiladi. Odam oʻz surʼatida aniq ishlasa-da, vaqt cheklovi qoʻshilganda qobiliyatini namoyon qilishi qiyinlashadi.
PSI pastligi kundalik hayotda qanday namoyon boʻlishi nishonni topish, qaror qilish, maʼlumot kiritish va belgilangan vaqt davomida ishlash bosqichlaridan qaysi birida vaqt yoki charchoq toʻplanishiga qarab farq qiladi. Axborotni qayta ishlash tezligi past boʻlganda kuzatiladigan xususiyatlar maqolasida bu farqlar ishdagi vaziyatlar boʻyicha tushuntirilgan.
Verbal tushunish yuqori boʻlsa ham, suhbat yoki noaniq koʻrsatmada qiyinchilik boʻlishi mumkin
WAIS-IVdagi verbal tushunish indeksi (VCI) asosan Oʻxshashliklar, Lugʻat va Maʼlumot subtestlaridan hisoblanadi. Ularda soʻz maʼnosini tushuntirish, ikki soʻzning umumiy jihatini aytish va oʻzlashtirilgan bilimni xotiradan topib javob berish talab qilinadi. VCIni talqin qilishda uyda ishlatiladigan til, taʼlim tili va test tilidagi tajriba ham hisobga olinadi.
Suhbatda esa oldindan belgilangan savol boʻlmaydi. Odam suhbatdosh nimani bilmoqchi ekanini anglab, faqat kerakli maʼlumotni qoʻshishi, uning munosabatiga qarab mavzuni davom ettirishi yoki almashtirishi kerak. Suhbat koʻnikmalarining tizimli sharhida ham ASD guruhida suhbatni boshlash va javob berish, mavzuga yangi maʼlumot qoʻshish hamda mavzuni oʻrinli almashtirishda farqlar aniqlangan.
Shuning uchun VCIning yuqoriligi suhbat yoki noaniq koʻrsatmada qiyinchilik boʻlishiga zid emas. Ishda “yaxshilab tartibga keltiring” yoki “iloji boricha tez” deyilganda, yetishmayotgan narsa oddiyroq soʻz emas, balki tayyor natija namunasi, muddat va ustuvorlikdir. Soʻzlarning maʼnosi tushunarli boʻlsa ham, qaror shartlari koʻrsatilmasa, nima qilish kerakligi aniq boʻlmaydi.
WAIS qobiliyat yaxshi namoyon boʻladigan topshiriq turini va ish toʻxtaydigan bosqichni aniqlashga yordam beradi
ASDdagi WAIS natijasi yuqori indeksni qobiliyat yaxshi namoyon boʻladigan vaziyatlar bilan, past indeksni esa shunga oʻxshash yuk tushadigan vaziyatlar bilan bogʻlab talqin qilinganda aniq foyda beradi.
Masalan, fikrlash yuqori, axborotni qayta ishlash tezligi past boʻlib, murakkab mazmun tushunilsa-yu, qisqa vaqt ichidagi solishtirish va kiritishda ish toʻxtasa, vaqt chegarasini kengaytirish, darhol javob berish talabini kamaytirish va bir paytda bajariladigan ish hajmini kichraytirish foyda beradi. Tayyorlash bilan tekshirishni ajratishning oʻzi ham tezlik va aniqlik bir vaqtda talab qilinadigan yukni kamaytiradi.
Verbal tushunish yuqori boʻlib, noaniq koʻrsatmada ish toʻxtasa, izohni soddalashtirishdan koʻra qaror mezoni va tugallanganlik shartini yozib qoʻyish kerak. Matritsali mantiq yoki kubiklardan shakl yasash amalda kuchli tomon boʻlsa, tayyor natija namunasi yoki chizma orqali umumiy tuzilmani koʻrsatish shu kuchli tomondan foydalanish imkonini beradi.
WAIS natijasini oʻqishning foydasi — tushunish va fikrlash qobiliyati boʻlsa ham, qaysi sharoit qoʻshilganda uni namoyon qilish qiyinlashishini tushuntirishdir.