g कारक फरक बौद्धिक कार्यमा साझा रूपमा देखिने अंश हो
शब्दज्ञान, गणना, आकृतिमा आधारित तर्क र स्मृतिका कार्यमा गर्नुपर्ने काम फरक हुन्छन्। तर धेरै व्यक्तिको नतिजा तुलना गर्दा एउटा कार्यमा उच्च स्कोर ल्याउने व्यक्तिले अर्को कार्यमा पनि उच्च स्कोर ल्याउने प्रवृत्ति देखिन्छ। फरक संज्ञानात्मक कार्यमा साझा रूपमा देखिने यही अंश सामान्य बुद्धि कारक अर्थात् g कारक हो।
कार्यहरूबीच समग्र रूपमा सकारात्मक सहसम्बन्ध देखिने घटनालाई “सकारात्मक सहसम्बन्धको साझा ढाँचा” अर्थात् positive manifold भनिन्छ। Spearman ले 1904 को अध्ययन मा सामान्य कारक प्रस्ताव गरेदेखि g कारक बुद्धि परीक्षणको समग्र नतिजा व्याख्या गर्ने मुख्य अवधारणा बनेको छ।
सकारात्मक सहसम्बन्धबाट g कारकको अनुमान कसरी गरिन्छ?
g कारक एउटा प्रश्नको उत्तर दिएर प्रत्यक्ष मापन गर्न सकिने स्कोर होइन। शब्दज्ञान, तर्क, स्मृति र गति जस्ता धेरै कार्यका स्कोर सङ्कलन गरेर तिनको सहसम्बन्धबाट अनुमान गरिने अव्यक्त चर हो।
कारक विश्लेषणले धेरै कार्यका स्कोर सँगसँगै बढ्ने वा घट्ने अंश र प्रत्येक कार्यमा मात्र बाँकी रहने अंश छुट्याउँछ। शब्दज्ञानको कार्यमा शब्दसम्बन्धी ज्ञान र चिह्न खोजमा दृश्य खोजको गति जस्ता कार्यविशेषका भिन्नता भए पनि कार्यहरूको समूहमा साझा रूपमा हुने स्कोर परिवर्तनलाई g कारकले जनाउँछ।
सकारात्मक सहसम्बन्धको यो ढाँचा फरक संस्कृति र परीक्षणमा पनि व्यापक रूपमा भेटिएको छ। तर यस्तो साझा सम्बन्ध एउटै सामान्य क्षमताबाट उत्पन्न हुन्छ कि धेरै क्षमताको अन्तरक्रिया वा कार्यहरूमा साझा रूपमा प्रयोग हुने संज्ञानात्मक प्रक्रियाबाट उत्पन्न हुन्छ भन्ने विषयमा बहस जारी छ।
g कारक, IQ र FSIQ बीचको भिन्नता
| शब्द | के जनाउँछ? |
|---|---|
| g कारक | धेरै संज्ञानात्मक कार्यको सहसम्बन्धबाट अनुमान गरिने अव्यक्त सामान्य कारक |
| IQ | बुद्धि परीक्षणको नतिजालाई समान उमेरको समूहभित्रको स्थानमा बदलिएको मानक स्कोर |
| FSIQ | धेरै मुख्य उपपरीक्षण मिलाएर निकालिएको पूर्ण परीक्षण IQ |
FSIQ ले फरक विषयका धेरै उपपरीक्षण समेट्ने भएकाले g कारकलाई बलियो रूपमा प्रतिबिम्बित गर्छ। तर FSIQ प्रत्येक परीक्षणले तय गरेको संरचना र रूपान्तरण विधिबाट निकालिने प्रत्यक्ष प्राप्त स्कोर हो भने g कारक ती स्कोरबीचको सम्बन्ध व्याख्या गर्ने अव्यक्त चर हो। FSIQ कसरी निकालिन्छ र बुझिन्छ भन्ने कुरा FSIQ के हो? मा विस्तारमा छ।
g भाराङ्कले कार्य र g कारकबीचको सम्बन्धको बल जनाउँछ
g भाराङ्कले कुनै उपपरीक्षणको नतिजा g कारकसँग कति बलियो रूपमा सम्बन्धित छ भन्ने जनाउँछ। सरल एककारक मोडेलमा g भाराङ्क .70 छ भने त्यसको वर्ग .49 हुन्छ। अर्थात् व्यक्तिहरूबीच स्कोरमा देखिने भिन्नताको 49% g सँग साझा हुन्छ।
WAIS-IV को विश्लेषण मा अङ्कगणित र शब्दज्ञान जस्ता कार्यको g भाराङ्क तुलनात्मक रूपमा उच्च र प्रशोधन गतिका कार्यको कम थियो। g भाराङ्कले प्रश्नको कठिनाइ होइन, कार्यहरूको समूहमा साझा क्षमतालाई कति प्रतिबिम्बित गर्छ भन्ने जनाउँछ। एउटै उपपरीक्षणमा पनि लक्षित समूह, सँगै राखिएका परीक्षण र सांख्यिकीय मोडेलअनुसार यसको मान फरक हुन्छ।
IQ परीक्षणमा फरक विषयका कार्य मिलाउनुको उद्देश्य कुनै एउटा ज्ञान वा प्रश्नको ढाँचामा मात्र निर्भर नभई कार्यहरूको समूहमा साझा समग्र स्तर मापन गर्नु हो।
g कारकको पढाइ र प्रशिक्षणसँग बलियो सम्बन्ध छ
g कारक विशेष गरी नयाँ कुरा सिक्ने र त्यसमा दक्ष हुने प्रक्रियासँग बलियो रूपमा सम्बन्धित छ। शैक्षिक उपलब्धिको मेटा-विश्लेषण र व्यावसायिक प्रशिक्षण तथा कामको प्रदर्शनको मेटा-विश्लेषण मा उपलब्धिको प्रकारअनुसार सम्बन्धको बल फरक छ।
| उपलब्धि | समायोजनपछिको सहसम्बन्ध |
|---|---|
| शैक्षिक उपलब्धि | .54 |
| व्यावसायिक प्रशिक्षण | .35–.49 |
| आधुनिक कामको प्रदर्शन | .18–.22 |
g ले पढाइ र प्रशिक्षणमा सिकाइको उपलब्धि राम्रोसँग पूर्वानुमान गर्छ, तर आधुनिक कामको प्रदर्शनसँग यसको सम्बन्ध पहिले अनुमान गरिएजति बलियो छैन। कामसम्बन्धी पछिल्लो डेटाले “काम जति जटिल हुन्छ, g को पूर्वानुमान क्षमता त्यति बढी हुन्छ” भन्ने पुरानो व्याख्यालाई पनि समर्थन गरेन। IQ ले जनाउने समग्र स्तरलाई वास्तविक उपलब्धिसँग कसरी जोड्ने भन्ने कुरा IQ मापन गर्नुको अर्थ मा विस्तारमा छ।
g कारक र CHC सिद्धान्तका व्यापक क्षमताले फरक तह जनाउँछन्
CHC सिद्धान्त ले बुद्धिलाई सामान्य क्षमता, व्यापक क्षमता र विशिष्ट क्षमताको तहमा व्यवस्थित गर्छ। अहिले प्रचलित Carroll प्रकारको प्रस्तुतिमा सबैभन्दा माथि g कारक र त्यसको तल Gc, Gf, Gv, Gwm र Gs जस्ता व्यापक क्षमता राखिन्छन्। CHC को आधार बनेको Horn को सिद्धान्तले भने सबैभन्दा माथि एउटै g राखेको थिएन।
g कारकले संज्ञानात्मक कार्यहरूको समग्र साझा स्तर जनाउँछ भने व्यापक क्षमताले कुन प्रकारको कार्यमा क्षमता सहज रूपमा प्रयोग हुन्छ भन्ने जनाउँछन्। त्यसैले समग्र IQ नजिक भएका व्यक्तिमा पनि भाषिक बुझाइ, तर्क, दृश्य–स्थानिक प्रशोधन, कार्यशील स्मृति र प्रशोधन गतिको संयोजन फरक हुन्छ। क्षमताको संयोजनलाई ठोस अवस्थासँग जोड्ने तरिका संज्ञानात्मक प्रोफाइल के हो? मा छ।
BrainTypeIQ ले 9 उपपरीक्षणबाट समग्र IQ र 5 क्षमताको प्रोफाइल देखाउँछ।