अल्पकालीन स्मृती आणि कार्यरत स्मृती यांतील फरक

अल्पकालीन स्मृती माहिती टिकवते; कार्यरत स्मृती ती टिकवत वापरते

कार्यरत स्मृतीलाही माहिती तात्पुरती टिकवावी लागते, त्यामुळे दोन्हींमध्ये मोठा सामायिक भाग आहे. दोन पूर्णपणे स्वतंत्र स्मृती असण्यापेक्षा, लक्षात ठेवलेल्या माहितीवर आणखी कोणती प्रक्रिया करावी लागते यात त्यांचा फरक आहे.

माहिती टिकवण्यासोबत कोणती प्रक्रिया करावी लागते यात फरक दिसतो

ऐकलेला खोली क्रमांक दारापाशी पोहोचेपर्यंत लक्षात ठेवणे, या कामात माहिती टिकवण्याचा वाटा अधिक असतो. अंक चढत्या क्रमाने लावायचे असतील तर पुनर्मांडणी करावी लागते. भेटण्याचे ठिकाण बदलल्यावर जुन्याऐवजी नवे ठिकाण लक्षात ठेवायचे असेल तर माहिती अद्ययावत करावी लागते. मनात गणना करत मधली उत्तरे लक्षात ठेवायची असतील तर माहिती टिकवणे आणि तिच्यावर प्रक्रिया करणे यांमध्ये आलटूनपालटून लक्ष द्यावे लागते.

अशा कामांत त्या क्षणी काय करायचे हे उद्दिष्ट लक्षात ठेवून, आवश्यक माहितीकडे लक्ष देत राहावे लागते. माहिती टिकवण्यासोबत पुनर्मांडणी, नवीन माहितीने जुनी माहिती बदलणे, दुसरी प्रक्रिया करणे आणि लक्षाचे नियंत्रण या गोष्टी वाढतील तसा कार्यरत स्मृतीवरचा भार वाढतो.

Baddeley यांच्या बहुघटक मॉडेलमध्ये, शब्द, ध्वनी, आकार आणि स्थान थोडा वेळ टिकवणाऱ्या यंत्रणा या व्यापक कार्यरत स्मृतीचा भाग आहेत. Cowan यांच्या मॉडेलमध्ये तात्पुरती सक्रिय झालेली स्मृती आणि लक्ष यांद्वारे कार्यरत स्मृती समजावली जाते. दोन्ही मॉडेलची रचना वेगळी असली, तरी अल्पकालीन स्मृती आणि कार्यरत स्मृती या पूर्णपणे स्वतंत्र क्षमता आहेत असे कोणतेही मॉडेल मानत नाही.

साध्या आणि गुंतागुंतीच्या स्मृतीविस्ताराच्या कामांत भार वेगळा असतो

मानसशास्त्रात थोड्या वेळासाठी किती घटक लक्षात ठेवून पुन्हा सांगता येतात हे तपासणाऱ्या कामांना स्मृतीविस्ताराची, म्हणजे span, कामे म्हणतात. साधा स्मृतीविस्तार (simple span) आणि गुंतागुंतीचा स्मृतीविस्तार (complex span) यांतील मुख्य फरक म्हणजे माहिती लक्षात ठेवताना मध्ये दुसरी प्रक्रिया करावी लागते का हा आहे.

अंकस्मृतीतील सरळ क्रमाच्या कामात ऐकलेले अंक त्याच क्रमाने सांगायचे असतात, त्यामुळे तात्पुरते लक्षात ठेवण्याचा वाटा अधिक असतो. उलट क्रमात अंकांची मांडणी उलट करावी लागते. त्यामुळे सरळ क्रमापेक्षा कार्यरत स्मृतीवरचा भार वाढतो. उलट क्रमाच्या कामात मध्ये आलटूनपालटून दुसरे स्वतंत्र काम दिले जात नाही; त्यामुळे त्याची रचना गुंतागुंतीच्या स्मृतीविस्ताराच्या कामांपेक्षा वेगळी असते.

BrainTypeIQ मध्ये गणना करताना उत्तरे आणि त्यांचा क्रम लक्षात ठेवण्याची गणनास्मृती चाचणी आणि उजळलेली स्थाने उलट क्रमाने दाखवण्याची उलट क्रमाची स्मृती चाचणी यांतून Gwm गुण काढले जातात. दोन्ही कामांत माहिती जशीच्या तशी टिकवण्यापलीकडचा भार असतो.

दैनंदिन जीवनात माहिती टिकवणे आणि ती टिकवत प्रक्रिया करणे वेगळे पाहा

ऐकलेला क्रमांक लिहिण्यापूर्वीच विसरला, तर माहिती तात्पुरती टिकवण्यात भार पडत आहे. सूचना पुन्हा सांगता येत असूनही काम सुरू केल्यावर क्रम किंवा मधले निष्कर्ष लक्षातून सुटले, तर लक्षात ठेवलेल्या माहितीचा उपयोग करत पुढे जाताना भार पडत आहे.

वाचताना वाक्याच्या सुरुवातीचा कर्ता किंवा अटी लक्षात ठेवून त्यांचा पुढच्या आशयाशी संबंध जोडला जातो. प्रवाही तर्कशक्तीमध्ये अनेक अटी किंवा मधले निष्कर्ष लक्षात ठेवून संबंधांची तुलना केली जाते. अशा प्रसंगांत किती माहिती लक्षात ठेवता येते एवढेच नव्हे, तर ती टिकवत चालू प्रक्रियेत वापरण्याची क्षमताही आवश्यक असते.

रोजच्या “सहज विसरणे” या अनुभवाला एकच गोष्ट न मानता, माहिती वापरण्यापूर्वीच विसरली जाते की लक्षात ठेवून तिची पुनर्मांडणी किंवा बदल करताना सुटते, हे वेगळे पाहिल्यास भार पडणारे प्रसंग स्पष्ट होतात. या क्षमतेची एकूण रचना कार्यरत स्मृती म्हणजे काय? या लेखात, तर दैनंदिन अनुभव आणि उपयोगी बदल कार्यरत स्मृती कमी असण्याची वैशिष्ट्ये या लेखात दिले आहेत.